Hướng dẫn giải đề · Vật lý · Lớp 12 · Tin giáo dục

Công thức chuyển đổi thang nhiệt độ: °C, K, °F, ví dụ lớp 12

Công thức chuyển đổi thang nhiệt độ giữa Celsius, Kelvin và Fahrenheit: T(K) = t(°C) + 273,15. Học cách đổi qua lại giữa ba thang đo, 4 ví dụ tính từng bước, 5 lỗi sai thường gặp và 5 bài tập có đáp án chi tiết.

Ba nhiệt kế Celsius, Kelvin và Fahrenheit đặt cạnh nhau cùng chỉ một nhiệt độ: 25 °C bằng 298,15 K và bằng 77 °F

Sáng nay bạn mở điện thoại xem dự báo thời tiết của một thành phố ở Mỹ, màn hình hiện con số 77 °F. Bạn nhíu mày: 77 độ thì nóng hay mát? Có phải mặc áo khoác không? Rồi bạn chợt nhớ ra: ở Mỹ người ta không dùng độ C như mình, mà dùng độ F. Đổi nhanh trong đầu: 77 °F trừ 32 còn 45, nhân 5 chia 9 được 25 — à, 25 °C, trời mát mẻ, không cần áo khoác. Chỉ một phép đổi nhỏ mà bạn đã "dịch" được cả một bản tin thời tiết nước ngoài. Trong phòng thí nghiệm vật lí, bạn còn gặp một thang đo khác nữa: thang Kelvin, nơi nước đóng băng ở 273,15 K và không có nhiệt độ nào thấp hơn 0 K. Ba thang đo, một nhiệt độ — và chỉ cần hai công thức ngắn gọn là bạn đổi qua lại được tất cả.

Trong bài viết này, bạn sẽ học công thức chuyển đổi giữa ba thang nhiệt độ Celsius, Kelvin và Fahrenheit, hiểu vì sao các nhà vật lí bắt buộc phải dùng thang Kelvin trong mọi công thức về chất khí, tính 4 ví dụ từng bước từ ví dụ mẫu 27 °C bằng 300,15 K đến bài toán tính độ biến thiên nhiệt độ, tránh 5 lỗi sai mà học sinh hay mắc nhất, rồi tự luyện 5 bài tập trắc nghiệm có đáp án giải thích cặn kẽ. Cuối bài là 5 câu hỏi thường gặp, trong đó có câu hỏi nhiều bạn thắc mắc: vì sao −40 °C lại đúng bằng −40 °F?

Biểu đồ cột nhiệt độ tuyệt đối T theo nhiệt độ Celsius: −273,15 °C bằng 0 K, −40 °C bằng 233,15 K, 0 °C bằng 273,15 K, 27 °C bằng 300,15 K, 100 °C bằng 373,15 K

Công thức chuyển đổi thang nhiệt độ là gì?

Nhiệt độ là số đo mức độ nóng lạnh của một vật, nhưng con người lại đo nó bằng nhiều thang khác nhau. Thang Celsius (°C) quen thuộc với đời sống hằng ngày ở Việt Nam: nước đóng băng ở 0 °C và sôi ở 100 °C. Thang Kelvin (K) là thang nhiệt độ tuyệt đối dùng trong khoa học: điểm 0 của nó, 0 K, là nhiệt độ thấp nhất có thể trong tự nhiên, bằng −273,15 °C. Thang Fahrenheit (°F) dùng phổ biến ở Mỹ: nước đóng băng ở 32 °F và sôi ở 212 °F. Ba thang đo cùng đo một đại lượng, chỉ khác điểm gốc và độ lớn của một độ chia, nên bạn luôn đổi qua lại được bằng công thức. Bạn hãy nhớ kĩ các công thức trong bảng dưới đây, vì mọi bài tập đổi thang nhiệt độ đều bắt đầu từ chúng.

Phép đổi Công thức Ghi nhớ
Celsius sang Kelvin T(K) = t(°C) + 273,15 Cộng 273,15; kelvin không có dấu °
Kelvin sang Celsius t(°C) = T(K) − 273,15 Trừ 273,15
Celsius sang Fahrenheit t(°F) = 9/5 × t(°C) + 32 Nhân 9/5 rồi cộng 32
Fahrenheit sang Celsius t(°C) = 5/9 × (t(°F) − 32) Trừ 32 rồi nhân 5/9

Điểm mấu chốt thứ nhất bạn phải nắm chắc là thang Kelvin không có dấu độ. Bạn viết 300 K, 273,15 K, 0 K — không bao giờ viết "300 °K". Đây là lỗi trình bày mà giáo viên chấm thi trừ điểm ngay, dù phép tính của bạn đúng. Điểm mấu chốt thứ hai là 0 K, còn gọi là độ không tuyệt đối, bằng −273,15 °C và là nhiệt độ thấp nhất có thể: không một vật nào lạnh hơn 0 K được, vì ở đó chuyển động nhiệt của các phân tử coi như ngừng hẳn. Điểm mấu chốt thứ ba là độ biến thiên nhiệt độ bằng nhau trên thang Celsius và thang Kelvin: tăng 1 °C cũng là tăng 1 K, tăng 10 °C cũng là tăng 10 K. Bạn chỉ cộng hay trừ 273,15 khi đổi giá trị tuyệt đối của nhiệt độ, tuyệt đối không cộng khi tính độ tăng hay độ giảm nhiệt độ. Bạn có thể kiểm chứng nhanh mọi phép đổi trong bài này bằng máy tính Casio online trên ClassOn mỗi khi làm bài tập về nhà.

Vì sao sách giáo khoa Vật lí 12 bắt buộc dùng thang Kelvin trong các công thức về chất khí? Vì các định luật như pV = NkT chỉ đúng khi T là nhiệt độ tuyệt đối. Nếu bạn thay nhiệt độ Celsius vào, kết quả sẽ sai hoàn toàn: chẳng hạn ở 0 °C, công thức với T = 0 sẽ cho áp suất bằng 0, vô lí, trong khi T = 273,15 K cho kết quả đúng. Đó là lí do bài công thức tính số phân tử khí và bài công thức tính áp suất chất khí theo mô hình động học phân tử đều yêu cầu bạn đổi nhiệt độ sang kelvin trước khi thay số. Bạn hãy tập thói quen: cứ thấy công thức vật lí có chữ T là lập tức nghĩ đến kelvin, còn chữ t nhỏ mới là Celsius.

Bốn ví dụ đổi thang nhiệt độ từng bước

Ví dụ 1 (dùng đúng số liệu mẫu): Đổi 27 °C sang thang Kelvin.
Bạn áp dụng công thức T(K) = t(°C) + 273,15. Bạn thay số: T = 27 + 273,15 = 300,15 K. Vậy 27 °C bằng 300,15 K, làm tròn thành khoảng 300 K khi đề bài không yêu cầu chính xác cao. Bạn kiểm tra lại bằng ý nghĩa: nhiệt độ phòng khoảng 27 °C, tức là khoảng 300 K — con số này bạn sẽ gặp rất nhiều trong các bài tập về chất khí, nên hãy nhớ nó như một mốc quen thuộc. Bạn hãy để ý: 300 K không phải là một con số tròn trĩnh tự nhiên mà là kết quả của 27 + 273,15, và chữ K viết sau số không có dấu độ.

Ví dụ 2 (độ không tuyệt đối): 0 K bằng bao nhiêu độ Celsius? Có nhiệt độ nào thấp hơn 0 K không?
Bạn áp dụng công thức t(°C) = T(K) − 273,15. Bạn thay số: t = 0 − 273,15 = −273,15 °C. Vậy 0 K bằng −273,15 °C. Không có nhiệt độ nào thấp hơn 0 K, vì 0 K là giới hạn dưới của nhiệt độ: ở đó các phân tử coi như ngừng chuyển động nhiệt. Bạn kiểm tra lại bằng cách đổi ngược: −273,15 + 273,15 = 0, khớp. Bạn hãy để ý: nhiệt độ âm trên thang Celsius là chuyện bình thường (mùa đông −10 °C), nhưng nhiệt độ âm trên thang Kelvin thì không tồn tại — đó là điểm khác biệt căn bản giữa hai thang đo.

Ví dụ 3 (đổi một lượt hai thang): Đổi 100 °C sang thang Kelvin và sang thang Fahrenheit.
Bạn đổi sang Kelvin trước: T = 100 + 273,15 = 373,15 K. Bạn đổi sang Fahrenheit: t(°F) = 9/5 × 100 + 32 = 180 + 32 = 212 °F. Vậy 100 °C bằng 373,15 K và bằng 212 °F — đúng với mốc nước sôi mà bạn đã biết: nước sôi ở 100 °C, 212 °F. Bạn kiểm tra lại bằng cách đổi ngược từ Fahrenheit: t(°C) = 5/9 × (212 − 32) = 5/9 × 180 = 100 °C, khớp. Bạn hãy để ý: cùng một nhiệt độ mà ba thang đo cho ba con số rất khác nhau (100; 373,15; 212), nên khi đọc tài liệu nước ngoài bạn luôn phải xem đề bài đang dùng thang nào trước khi thay số.

Ví dụ 4 (độ biến thiên nhiệt độ): Một khối khí nóng lên từ 20 °C đến 30 °C. Nhiệt độ tuyệt đối của nó tăng bao nhiêu kelvin?
Bạn tính nhiệt độ tuyệt đối lúc đầu: T₁ = 20 + 273,15 = 293,15 K. Bạn tính nhiệt độ tuyệt đối lúc sau: T₂ = 30 + 273,15 = 303,15 K. Bạn tính độ tăng: ΔT = T₂ − T₁ = 303,15 − 293,15 = 10 K. Vậy nhiệt độ tuyệt đối tăng 10 K, đúng bằng độ tăng 10 °C. Bạn kiểm tra lại bằng quy tắc nhanh: độ biến thiên trên hai thang bằng nhau, ΔT = Δt = 30 − 20 = 10 K. Bạn hãy để ý: bạn không cần cộng 273,15 rồi trừ đi — chỉ cần lấy hiệu hai nhiệt độ Celsius là ra ngay độ biến thiên theo kelvin. Cách làm nhanh này rất hữu ích khi bạn tính công của khí hay độ biến thiên nội năng.

Năm lỗi sai thường gặp — và cách tránh

Lỗi 1: Cộng 273 thay vì 273,15 khi đề bài yêu cầu chính xác.
Nhiều bạn quen tay cộng 273 cho nhanh, rồi trả lời 27 °C bằng 300 K trong khi đáp án chính xác là 300,15 K. Cách tránh: bạn hãy đọc kĩ đề bài — nếu đề cho số liệu 273,15 hoặc hỏi kết quả chính xác thì phải cộng đủ 273,15; chỉ làm tròn thành 273 khi đề bài cho phép hoặc khi các số liệu khác cũng chỉ có hai, ba chữ số có nghĩa. Bạn hãy nhớ: làm tròn là quyền của đề bài, không phải của bạn.

Lỗi 2: Viết kelvin có dấu độ, chẳng hạn "273 °K".
Nhiều bạn viết "300 °K" vì quen với °C và °F. Cách tránh: bạn hãy nhớ kelvin là đơn vị SI, kí hiệu là K viết hoa, không có dấu ° đi kèm. Bạn hãy tập viết đúng ngay từ khi làm bài tập ở nhà: 300 K, 273,15 K, 0 K. Viết sai kí hiệu đơn vị là lỗi trình bày, bài thi trắc nghiệm thì không sao nhưng bài tự luận sẽ bị trừ điểm.

Lỗi 3: Đổi ngược chiều, tính T = t − 273,15.
Nhiều bạn nhớ có con số 273,15 nhưng lại trừ thay vì cộng, nên 27 °C thành −246,15 K — một nhiệt độ âm trên thang Kelvin, vô lí. Cách tránh: bạn hãy nhớ thang Kelvin luôn cho số lớn hơn thang Celsius, vì điểm 0 của nó thấp hơn 273,15 độ. Bạn kiểm tra nhanh: kết quả theo kelvin phải lớn hơn số Celsius ban đầu; nếu kết quả nhỏ hơn thì bạn đã đổi ngược chiều.

Lỗi 4: Cộng 273,15 khi tính độ biến thiên nhiệt độ.
Nhiều bạn tính nhiệt độ tăng từ 20 °C lên 30 °C rồi trả lời ΔT = 283,15 K, vì đã cộng 273,15 vào hiệu 10 °C. Cách tránh: bạn hãy nhớ độ biến thiên trên hai thang bằng nhau, ΔT = Δt. Bạn chỉ cộng 273,15 khi đổi giá trị tuyệt đối của một nhiệt độ, không bao giờ cộng khi tính hiệu hai nhiệt độ. Bạn kiểm tra nhanh: độ tăng nhiệt độ là một hiệu số, mà hiệu hai số cùng cộng 273,15 thì 273,15 tự triệt tiêu.

Lỗi 5: Đổi độ F quên cộng 32, hoặc nhân ngược 9/5 với 5/9.
Nhiều bạn đổi 100 °C sang °F bằng cách tính 9/5 × 100 = 180 °F, quên cộng 32 nên thiếu đúng 32 độ. Ngược lại, có bạn đổi 212 °F sang °C bằng cách tính 9/5 × 212, ra 381,6 °C, sai hoàn toàn. Cách tránh: bạn hãy nhớ mốc nước đóng băng: 0 °C phải bằng 32 °F. Bạn kiểm tra nhanh mọi phép đổi °F bằng mốc này: thay t = 0 °C vào công thức phải ra 32 °F; nếu ra 0 °F thì bạn đã quên cộng 32.

Năm bài tập tự luyện

Hãy làm 5 bài tập sau đây rồi đối chiếu với bảng đáp án bên dưới. Nhớ viết rõ công thức T(K) = t(°C) + 273,15 ra giấy trước khi tính, và kiểm tra đáp án có hợp lí không.

Câu 1: Nhiệt độ cơ thể người bình thường là 37 °C. Nhiệt độ đó bằng bao nhiêu kelvin?
A. 310,15 K
B. 273,15 K
C. 37 K
D. 236,15 K

Câu 2: 0 °C bằng bao nhiêu kelvin?
A. 0 K
B. 273,15 K
C. 273 K
D. 100 K

Câu 3: −40 °C bằng bao nhiêu độ Fahrenheit?
A. −40 °F
B. −72 °F
C. 32 °F
D. −104 °F

Câu 4: Một vật nóng lên thêm 15 °C. Nhiệt độ tuyệt đối của nó tăng thêm bao nhiêu kelvin?
A. 15 K
B. 288,15 K
C. 273,15 K
D. 0 K

Câu 5: 212 °F bằng bao nhiêu độ Celsius?
A. 100 °C
B. 212 °C
C. 373,15 °C
D. 0 °C

Câu 1 2 3 4 5
Đáp án A B A A A

Giải thích Câu 1 — Đáp án A đúng: T = 37 + 273,15 = 310,15 K. Đáp án B sai vì 273,15 K là 0 °C, không phải 37 °C. Đáp án C sai vì 37 K bằng −236,15 °C, lạnh hơn rất nhiều so với cơ thể người. Đáp án D sai vì 236,15 K là kết quả khi lấy 273,15 trừ 37, tức là đổi ngược chiều.

Giải thích Câu 2 — Đáp án B đúng: T = 0 + 273,15 = 273,15 K. Đáp án A sai vì 0 K bằng −273,15 °C, không phải 0 °C. Đáp án C sai vì 273 K chỉ là giá trị làm tròn của 273,15 K; đề bài hỏi giá trị chính xác nên phải chọn 273,15 K. Đáp án D sai vì 100 K bằng −173,15 °C, không liên quan gì đến 0 °C.

Giải thích Câu 3 — Đáp án A đúng: t(°F) = 9/5 × (−40) + 32 = −72 + 32 = −40 °F. Đây là điểm đặc biệt duy nhất mà hai thang Celsius và Fahrenheit cho cùng một con số. Đáp án B sai vì −72 °F là kết quả khi quên cộng 32. Đáp án C sai vì 32 °F bằng 0 °C, không phải −40 °C. Đáp án D sai vì −104 °F là kết quả khi lấy 9/5 × (−40) − 32, tức là trừ 32 thay vì cộng 32.

Giải thích Câu 4 — Đáp án A đúng: Độ biến thiên nhiệt độ trên hai thang bằng nhau: ΔT = Δt = 15 K. Đáp án B sai vì 288,15 K là nhiệt độ tuyệt đối của 15 °C, không phải độ tăng nhiệt độ. Đáp án C sai vì 273,15 K là độ chênh giữa hai thang đo, không phải độ tăng của vật. Đáp án D sai vì vật nóng lên thì nhiệt độ tuyệt đối phải tăng, không thể tăng 0 K.

Giải thích Câu 5 — Đáp án A đúng: t(°C) = 5/9 × (212 − 32) = 5/9 × 180 = 100 °C. Đây chính là nhiệt độ sôi của nước. Đáp án B sai vì 212 là số đo theo thang Fahrenheit, không phải Celsius. Đáp án C sai vì 373,15 là nhiệt độ sôi của nước theo thang Kelvin, không phải Celsius. Đáp án D sai vì 0 °C bằng 32 °F, không phải 212 °F.

Câu hỏi thường gặp về chuyển đổi thang nhiệt độ

Hỏi: Vì sao trong vật lí phải dùng nhiệt độ tuyệt đối Kelvin mà không dùng Celsius?
Đáp: Vì các định luật về chất khí như pV = NkT chỉ đúng khi T là nhiệt độ tuyệt đối. Thang Kelvin bắt đầu từ 0 K, là nhiệt độ thấp nhất có thể, nên mọi tỉ lệ như "nhiệt độ tăng gấp đôi thì áp suất tăng gấp đôi" mới đúng. Nếu dùng Celsius, ở 0 °C công thức sẽ cho áp suất bằng 0, vô lí, trong khi khí ở 0 °C vẫn có áp suất bình thường.

Hỏi: 0 K bằng bao nhiêu độ Celsius? Có nhiệt độ nào thấp hơn 0 K không?
Đáp: 0 K bằng −273,15 °C và là nhiệt độ thấp nhất có thể trong tự nhiên, gọi là độ không tuyệt đối. Không có nhiệt độ nào thấp hơn 0 K, vì ở đó chuyển động nhiệt của các phân tử coi như ngừng hẳn. Các nhà khoa học đã làm lạnh vật chất xuống gần 0 K tới mức phần tỉ kelvin, nhưng không bao giờ đạt đúng 0 K hay thấp hơn.

Hỏi: Cộng 273 hay 273,15 mới đúng?
Đáp: Cộng 273,15 mới chính xác. Cộng 273 chỉ là làm tròn, dùng được khi đề bài cho phép hoặc khi các số liệu khác cũng chỉ có hai, ba chữ số có nghĩa. Trong bài thi, nếu đáp án có cả 300 K và 300,15 K thì bạn phải chọn 300,15 K khi đề bài cho số liệu chính xác đến hai chữ số thập phân.

Hỏi: 1 °C có bằng 1 K không?
Đáp: Về độ lớn của một độ chia thì 1 °C bằng 1 K: tăng 1 °C cũng là tăng 1 K. Nhưng về giá trị tuyệt đối thì hai thang lệch nhau 273,15: 0 °C bằng 273,15 K, 25 °C bằng 298,15 K. Bạn phải phân biệt rõ "tăng thêm 1 độ" với "nhiệt độ là 1 độ" — trường hợp đầu bằng nhau, trường hợp sau khác nhau.

Hỏi: Vì sao −40 °C lại đúng bằng −40 °F?
Đáp: Vì đó là điểm duy nhất mà hai thang đo giao nhau. Bạn giải phương trình t = 9/5 × t + 32 sẽ được t = −40. Ở mọi nhiệt độ khác, số đo Celsius và Fahrenheit luôn khác nhau: trên −40 °C thì số Fahrenheit lớn hơn, dưới −40 °C thì số Fahrenheit nhỏ hơn. Đây là một mốc thú vị mà đề thi trắc nghiệm rất hay hỏi.

Kết luận

Chuyển đổi thang nhiệt độ chỉ gói gọn trong hai công thức: T(K) = t(°C) + 273,15 và t(°F) = 9/5 × t(°C) + 32. Bạn hãy nhớ ba điều: kelvin không có dấu độ và không bao giờ âm; độ biến thiên nhiệt độ trên thang Celsius và thang Kelvin bằng nhau nên đừng cộng 273,15 khi tính hiệu nhiệt độ; và mọi công thức vật lí về chất khí đều dùng nhiệt độ tuyệt đối T. Làm xong 5 bài tập ở trên, bạn đã đủ tự tin để đổi qua lại giữa ba thang đo, đọc hiểu dự báo thời tiết nước ngoài và thay số đúng vào các bài toán khí lí tưởng mà không bao giờ nhầm thang đo nữa.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗