Bạn bơm hơi vào một quả bóng bay. Bạn càng bơm, bóng càng căng, thành bóng càng bị ép mạnh ra ngoài. Nhưng cái gì đang ép thành bóng? Không phải một bàn tay vô hình nào cả — đó là hàng tỉ tỉ phân tử khí đang bay hỗn loạn bên trong, liên tục đập vào thành bóng rồi bật trở lại. Mỗi cú đập nhỏ xíu, nhưng cộng hàng tỉ cú đập mỗi giây lại tạo ra một lực đẩy rất lớn. Áp suất mà bạn cảm nhận được khi bóp quả bóng chính là kết quả của những cú va chạm tí hon đó. Mô hình động học phân tử của chất khí biến hình ảnh trực quan này thành công thức toán học chính xác: áp suất tỉ lệ với mật độ phân tử và động năng trung bình của chúng.
Trong bài viết này, bạn sẽ học công thức tính áp suất chất khí p = 2/3 × (N/V) × Wđ, hiểu vì sao áp suất tăng khi nhiệt độ tăng hay khi nén khí lại, tính 4 ví dụ từng bước từ ví dụ mẫu áp suất của khí có mật độ phân tử 2,5 × 10²⁵ m⁻³ ở 300 K đến bài toán tính tốc độ căn quân phương của phân tử hiđro, tránh 5 lỗi sai mà học sinh hay mắc nhất, rồi tự luyện 5 bài tập trắc nghiệm có đáp án giải thích cặn kẽ. Cuối bài là 5 câu hỏi thường gặp, trong đó có câu hỏi nhiều bạn thắc mắc: vì sao công thức áp suất lại có hệ số 1/3?

Công thức tính áp suất chất khí theo mô hình động học phân tử là gì?
Mô hình động học phân tử xem chất khí gồm rất nhiều phân tử chuyển động hỗn loạn không ngừng, va chạm đàn hồi với nhau và với thành bình. Mỗi lần một phân tử đập vào thành bình, nó truyền cho thành bình một xung lượng; hàng tỉ cú đập mỗi giây cộng lại tạo ra một lực tác dụng lên thành bình, và lực đó chia cho diện tích thành bình chính là áp suất. Từ lập luận này, các nhà vật lí rút ra công thức: p = 1/3 × (N/V) × m × trung bình của v², trong đó N là số phân tử khí, V là thể tích bình, m là khối lượng một phân tử, v² là bình phương tốc độ của phân tử và "trung bình của v²" là giá trị trung bình lấy trên tất cả các phân tử. Bạn hãy nhớ kĩ công thức này, vì nó là cầu nối giữa thế giới vi mô của từng phân tử và đại lượng vĩ mô là áp suất mà bạn đo được bằng áp kế.
| Đại lượng | Kí hiệu | Đơn vị | Ghi nhớ |
|---|---|---|---|
| Áp suất khí | p | Pa (N/m²) | Cần tính; 1 atm ≈ 10⁵ Pa |
| Mật độ phân tử | N/V | m⁻³ | Số phân tử trong một mét khối |
| Động năng trung bình | Wđ | J | Wđ = 3/2 × k × T |
| Hằng số Boltzmann | k | J/K | 1,38 × 10⁻²³ J/K |
Bạn có thể viết lại công thức áp suất dưới dạng gọn hơn và hay dùng hơn: p = 2/3 × (N/V) × Wđ, trong đó Wđ là động năng trung bình của một phân tử, bằng 3/2 × k × T. Bạn hãy chứng minh nhanh: động năng trung bình Wđ = 1/2 × m × trung bình của v², nên 1/3 × (N/V) × m × trung bình của v² = 2/3 × (N/V) × Wđ. Bạn hãy để ý: Wđ chỉ phụ thuộc vào nhiệt độ tuyệt đối T, không phụ thuộc vào khối lượng phân tử hay loại khí. Ở 300 K, mọi phân tử khí — hiđro nhẹ hay oxi nặng — đều có cùng động năng trung bình Wđ = 3/2 × 1,38 × 10⁻²³ × 300 = 6,21 × 10⁻²¹ J. Phân tử nhẹ thì bay nhanh hơn, phân tử nặng thì bay chậm hơn, nhưng động năng trung bình của chúng bằng nhau. Bạn hãy ghi nhớ con số 6,21 × 10⁻²¹ J ở 300 K, vì nó xuất hiện trong rất nhiều bài tập. Bạn có thể ôn lại cách tính số phân tử khí trong bài công thức tính số phân tử khí và cách đổi nhiệt độ sang kelvin trong bài công thức chuyển đổi thang nhiệt độ, rồi kiểm tra mọi phép nhân lũy thừa bằng máy tính Casio online trên ClassOn.
Từ công thức p = 2/3 × (N/V) × Wđ và Wđ = 3/2 × k × T, bạn suy ra ngay phương trình trạng thái khí lí tưởng: p = (N/V) × k × T, tức là pV = NkT. Đây chính là cầu nối đẹp nhất của chương Khí lí tưởng: mô hình vi mô của những phân tử va chạm hỗn loạn cho ra đúng định luật vĩ mô mà bạn đã học. Bạn cũng suy ra được tốc độ căn quân phương của phân tử: v = căn bậc hai của (3 × k × T/m), trong đó m là khối lượng một phân tử. Tốc độ này cho biết phân tử khí bay nhanh đến mức nào: phân tử hiđro ở nhiệt độ phòng bay với tốc độ gần 2000 m/s, nhanh hơn máy bay phản lực gần 10 lần, nhưng vì va chạm liên tục nên nó chỉ loanh quanh trong bình mà thôi.
Bốn ví dụ tính áp suất chất khí từng bước
Ví dụ 1 (dùng đúng số liệu mẫu): Tính áp suất của khí có mật độ phân tử N/V = 2,5 × 10²⁵ m⁻³, ở nhiệt độ 300 K.
Bạn tính động năng trung bình trước: Wđ = 3/2 × k × T = 3/2 × 1,38 × 10⁻²³ × 300 = 6,21 × 10⁻²¹ J. Bạn áp dụng công thức p = 2/3 × (N/V) × Wđ: p = 2/3 × 2,5 × 10²⁵ × 6,21 × 10⁻²¹ = 1,035 × 10⁵ Pa. Vậy áp suất của khí bằng 1,035 × 10⁵ Pa, xấp xỉ 1,02 atm. Bạn kiểm tra lại bằng công thức pV = NkT: p = (N/V) × k × T = 2,5 × 10²⁵ × 1,38 × 10⁻²³ × 300 = 1,035 × 10⁵ Pa, khớp. Bạn hãy để ý: mật độ phân tử 2,5 × 10²⁵ m⁻³ là mật độ của không khí ở áp suất khí quyển, nên kết quả khoảng 1 atm là hoàn toàn hợp lí — một cách kiểm tra đáp án rất tốt khi làm bài.
Ví dụ 2 (áp suất khí ở điều kiện chuẩn): Tính áp suất của 1 mol khí ở điều kiện chuẩn (25 °C, 1 bar), biết 1 mol khí chiếm thể tích 0,02479 m³.
Bạn đổi nhiệt độ sang kelvin: T = 25 + 273,15 = 298,15 K, làm tròn thành 298 K. Bạn tính số phân tử: N = 1 × 6,02 × 10²³ = 6,02 × 10²³ phân tử. Bạn áp dụng công thức p = NkT/V: p = 6,02 × 10²³ × 1,38 × 10⁻²³ × 298/0,02479 = 2475,66/0,02479 = 9,99 × 10⁴ Pa. Vậy áp suất bằng khoảng 1,0 × 10⁵ Pa, tức là 1 bar — đúng với định nghĩa của điều kiện chuẩn. Bạn kiểm tra lại bằng cách tính ngược: pV = 10⁵ × 0,02479 = 2479 J, còn nRT = 1 × 8,31 × 298 = 2476 J, khớp trong sai số làm tròn. Bạn hãy để ý: ví dụ này cho thấy mô hình động học phân tử và phương trình trạng thái khí lí tưởng cho cùng một kết quả, như hai con đường khác nhau dẫn đến một đáp án.
Ví dụ 3 (động năng trung bình tăng theo nhiệt độ): Tính động năng trung bình của phân tử khí ở 600 K và so sánh với ở 300 K.
Bạn tính ở 600 K: Wđ = 3/2 × k × T = 3/2 × 1,38 × 10⁻²³ × 600 = 1,242 × 10⁻²⁰ J. Bạn so sánh với ở 300 K: Wđ = 6,21 × 10⁻²¹ J. Vậy khi nhiệt độ tuyệt đối tăng gấp đôi, động năng trung bình cũng tăng gấp đôi, từ 6,21 × 10⁻²¹ J lên 1,242 × 10⁻²⁰ J. Bạn kiểm tra lại bằng tỉ lệ: Wđ tỉ lệ thuận với T, nên T tăng gấp đôi thì Wđ tăng gấp đôi, không cần tính lại từ đầu. Bạn hãy để ý: nếu mật độ phân tử N/V không đổi thì áp suất cũng tăng gấp đôi theo, vì p = 2/3 × (N/V) × Wđ — đó chính là định luật Charles mà bạn đã học ở dạng p tỉ lệ với T khi thể tích không đổi.
Ví dụ 4 (tốc độ căn quân phương): Tính tốc độ căn quân phương của phân tử hiđro H₂ ở 300 K, biết khối lượng một phân tử H₂ bằng 3,34 × 10⁻²⁷ kg.
Bạn áp dụng công thức v = căn bậc hai của (3 × k × T/m). Bạn tính tử số: 3 × k × T = 3 × 1,38 × 10⁻²³ × 300 = 1,242 × 10⁻²⁰ J. Bạn chia cho khối lượng: 1,242 × 10⁻²⁰/(3,34 × 10⁻²⁷) = 3,72 × 10⁶ m²/s². Bạn lấy căn bậc hai: v = căn bậc hai của (3,72 × 10⁶) = 1930 m/s. Vậy phân tử hiđro ở 300 K bay với tốc độ căn quân phương khoảng 1930 m/s. Bạn kiểm tra lại bằng cách tính cho phân tử nitơ N₂ có khối lượng 4,65 × 10⁻²⁶ kg: v = căn bậc hai của (1,242 × 10⁻²⁰/(4,65 × 10⁻²⁶)) = căn bậc hai của (2,67 × 10⁵) = 517 m/s, chậm hơn nhiều vì phân tử nặng hơn. Bạn hãy để ý: tốc độ căn quân phương tỉ lệ nghịch với căn bậc hai của khối lượng phân tử, nên khí càng nhẹ bay càng nhanh ở cùng nhiệt độ.
Năm lỗi sai thường gặp — và cách tránh
Lỗi 1: Quên hệ số 1/3 trong công thức áp suất.
Nhiều bạn viết p = (N/V) × m × trung bình của v², quên mất hệ số 1/3 nên kết quả lớn gấp 3 lần. Cách tránh: bạn hãy nhớ hệ số 1/3 xuất phát từ tính đẳng hướng của chuyển động phân tử: trong ba phương x, y, z, chỉ có một phương vuông góc với thành bình đang xét, nên chỉ một phần ba đóng góp vào áp suất lên thành đó. Bạn kiểm tra nhanh bằng công thức gọn p = 2/3 × (N/V) × Wđ: nếu bạn tính ra p lớn gấp 1,5 lần đáp án thì có thể bạn đã dùng p = (N/V) × Wđ mà quên hệ số 2/3.
Lỗi 2: Nhầm trung bình của v² với bình phương của tốc độ trung bình.
Nhiều bạn tính tốc độ trung bình rồi bình phương nó lên, thay vì lấy trung bình của v². Cách tránh: bạn hãy nhớ hai đại lượng này khác nhau: trung bình của v² luôn lớn hơn bình phương của tốc độ trung bình, vì các phân tử có tốc độ phân bố rộng, có phân tử rất nhanh và có phân tử rất chậm. Trong công thức áp suất, bạn phải dùng trung bình của v², tức là đại lượng xuất hiện trong động năng trung bình Wđ = 1/2 × m × trung bình của v².
Lỗi 3: Nhầm động năng trung bình Wđ = 3/2 × k × T với 1/2 × k × T.
Nhiều bạn nhớ mang máng mỗi bậc tự do đóng góp 1/2 × k × T nên viết Wđ = 1/2 × k × T. Cách tránh: bạn hãy nhớ chuyển động tịnh tiến của phân tử có ba bậc tự do (ba phương x, y, z), mỗi bậc đóng góp 1/2 × k × T, nên tổng cộng Wđ = 3 × 1/2 × k × T = 3/2 × k × T. Bạn kiểm tra nhanh ở 300 K: Wđ phải bằng 6,21 × 10⁻²¹ J; nếu bạn tính ra 2,07 × 10⁻²¹ J thì bạn đã quên nhân 3.
Lỗi 4: Quên đổi nhiệt độ Celsius sang kelvin khi tính Wđ.
Nhiều bạn thay T = 25 °C thẳng vào công thức Wđ = 3/2 × k × T, hoặc thay T = 0 °C rồi ra Wđ = 0, vô lí. Cách tránh: bạn hãy nhớ mọi công thức của mô hình động học phân tử đều dùng nhiệt độ tuyệt đối T tính bằng kelvin. Bạn đổi ngay đầu bài: T(K) = t(°C) + 273,15. Bạn kiểm tra nhanh: ở 0 °C thì Wđ phải bằng 5,65 × 10⁻²¹ J, không phải bằng 0, vì các phân tử ở 0 °C vẫn chuyển động hỗn loạn.
Lỗi 5: Nhầm mật độ phân tử N/V với số phân tử N.
Nhiều bạn thay N = 2,5 × 10²⁵ thẳng vào công thức mà không chia cho thể tích, hoặc ngược lại, thay N/V bằng số mol n. Cách tránh: bạn hãy nhớ N/V là số phân tử trong một mét khối, đơn vị m⁻³; còn N là tổng số phân tử trong cả bình, không có đơn vị. Bạn kiểm tra nhanh bằng thứ nguyên: p = 2/3 × (N/V) × Wđ phải cho đơn vị J/m³, tức là N/m², tức là pascal. Nếu bạn thay N thay cho N/V thì thứ nguyên sẽ sai ngay.
Năm bài tập tự luyện
Hãy làm 5 bài tập sau đây rồi đối chiếu với bảng đáp án bên dưới. Nhớ viết rõ công thức p = 2/3 × (N/V) × Wđ ra giấy trước khi tính, và kiểm tra đáp án có hợp lí không.
Câu 1: Động năng trung bình của một phân tử khí ở 300 K bằng bao nhiêu? (k = 1,38 × 10⁻²³ J/K.)
A. 6,21 × 10⁻²¹ J
B. 4,14 × 10⁻²¹ J
C. 1,38 × 10⁻²³ J
D. 6,21 × 10⁻²³ J
Câu 2: Giữ nguyên nhiệt độ, mật độ phân tử N/V tăng gấp đôi thì áp suất chất khí thay đổi thế nào?
A. Không đổi
B. Tăng gấp đôi
C. Giảm một nửa
D. Tăng 4 lần
Câu 3: Một lượng khí giữ nguyên thể tích, nhiệt độ tuyệt đối tăng từ 300 K lên 600 K. Áp suất của khí thay đổi thế nào?
A. Không đổi
B. Giảm một nửa
C. Tăng gấp đôi
D. Tăng 4 lần
Câu 4: Tính áp suất của khí có mật độ phân tử N/V = 3 × 10²⁵ m⁻³, ở nhiệt độ 300 K. (Wđ ở 300 K bằng 6,21 × 10⁻²¹ J.)
A. 1,242 × 10⁵ Pa
B. 1,863 × 10⁵ Pa
C. 6,21 × 10⁴ Pa
D. 1,035 × 10⁵ Pa
Câu 5: Ở cùng một nhiệt độ, phân tử khí nào sau đây có tốc độ căn quân phương lớn nhất?
A. O₂
B. N₂
C. H₂
D. CO₂
| Câu | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| Đáp án | A | B | C | A | C |
Giải thích Câu 1 — Đáp án A đúng: Wđ = 3/2 × k × T = 3/2 × 1,38 × 10⁻²³ × 300 = 6,21 × 10⁻²¹ J. Đáp án B sai vì 4,14 × 10⁻²¹ J là giá trị của k × T, chưa nhân 3/2. Đáp án C sai vì đó là giá trị của hằng số Boltzmann k, không phải động năng trung bình. Đáp án D sai vì đó là kết quả khi nhầm lũy thừa của 10: 6,21 × 10⁻²³ nhỏ hơn đáp án đúng 100 lần.
Giải thích Câu 2 — Đáp án B đúng: Từ công thức p = 2/3 × (N/V) × Wđ, khi T không đổi thì Wđ không đổi, nên p tỉ lệ thuận với N/V. Mật độ phân tử tăng gấp đôi thì áp suất tăng gấp đôi. Đáp án A sai vì áp suất phụ thuộc trực tiếp vào số phân tử đập vào thành bình trong một giây. Đáp án C sai vì đó là chiều biến thiên ngược: áp suất giảm khi mật độ phân tử giảm. Đáp án D sai vì p tỉ lệ bậc một với N/V, không phải bậc hai.
Giải thích Câu 3 — Đáp án C đúng: Khi V không đổi thì N/V không đổi, còn Wđ tỉ lệ thuận với T. Nhiệt độ tăng gấp đôi từ 300 K lên 600 K thì Wđ tăng gấp đôi, nên áp suất tăng gấp đôi. Đáp án A sai vì nhiệt độ tăng làm phân tử chuyển động nhanh hơn, đập vào thành bình mạnh hơn, áp suất phải tăng. Đáp án B sai vì đó là chiều biến thiên ngược. Đáp án D sai vì p tỉ lệ bậc một với T, không phải bậc hai.
Giải thích Câu 4 — Đáp án A đúng: p = 2/3 × (N/V) × Wđ = 2/3 × 3 × 10²⁵ × 6,21 × 10⁻²¹ = 2 × 10²⁵ × 6,21 × 10⁻²¹ = 1,242 × 10⁵ Pa. Đáp án B sai vì đó là kết quả khi quên hệ số 2/3, tức là tính (N/V) × Wđ. Đáp án C sai vì đó là kết quả khi dùng N/V = 1,5 × 10²⁵ m⁻³, bằng một nửa số đã cho. Đáp án D sai vì đó là áp suất khi N/V = 2,5 × 10²⁵ m⁻³, không phải 3 × 10²⁵ m⁻³.
Giải thích Câu 5 — Đáp án C đúng: Tốc độ căn quân phương v = căn bậc hai của (3 × k × T/m) tỉ lệ nghịch với căn bậc hai của khối lượng phân tử. Ở cùng nhiệt độ, phân tử càng nhẹ thì tốc độ càng lớn. H₂ có khối lượng mol nhỏ nhất (2 g/mol) trong bốn khí đã cho, nên có tốc độ căn quân phương lớn nhất. Đáp án A sai vì O₂ nặng (32 g/mol) nên bay chậm nhất. Đáp án B sai vì N₂ nặng 28 g/mol, chậm hơn H₂ nhiều. Đáp án D sai vì CO₂ nặng nhất (44 g/mol) nên bay chậm nhất.
Câu hỏi thường gặp về áp suất chất khí theo mô hình động học phân tử
Hỏi: Vì sao công thức áp suất lại có hệ số 1/3?
Đáp: Vì chuyển động của phân tử là đẳng hướng: phân tử bay theo mọi hướng với xác suất như nhau. Khi xét áp suất lên một thành bình, chỉ thành phần vận tốc vuông góc với thành đó mới tạo ra va chạm với thành. Trung bình, một phần ba động năng của phân tử thuộc về mỗi phương x, y, z, nên chỉ một phần ba đóng góp vào áp suất lên một thành bình cụ thể. Hệ số 1/3 chính là dấu vết toán học của tính đẳng hướng này.
Hỏi: Động năng trung bình của phân tử có phụ thuộc vào khối lượng phân tử không?
Đáp: Không, động năng trung bình Wđ = 3/2 × k × T chỉ phụ thuộc vào nhiệt độ tuyệt đối T. Ở cùng nhiệt độ, phân tử hiđro nhẹ và phân tử oxi nặng có cùng động năng trung bình. Phân tử nhẹ bù lại bằng tốc độ lớn hơn: tốc độ căn quân phương của hiđro ở 300 K khoảng 1930 m/s, còn của oxi chỉ khoảng 480 m/s, nhưng động năng trung bình của chúng bằng nhau.
Hỏi: Tốc độ căn quân phương khác tốc độ trung bình của phân tử thế nào?
Đáp: Tốc độ căn quân phương v = căn bậc hai của trung bình của v², còn tốc độ trung bình là trung bình của v. Vì các phân tử có tốc độ phân bố rộng, tốc độ căn quân phương luôn lớn hơn tốc độ trung bình một chút (khoảng 8%). Trong công thức áp suất và động năng, bạn phải dùng tốc độ căn quân phương, tức là căn bậc hai của trung bình của v², chứ không phải tốc độ trung bình.
Hỏi: Áp suất của khí có phụ thuộc vào loại khí không?
Đáp: Không, ở cùng mật độ phân tử N/V và cùng nhiệt độ T thì mọi khí lí tưởng có cùng áp suất, dù là hiđro, oxi hay cacbonic. Đây là hệ quả của định luật Avogadro và là điểm đẹp nhất của mô hình động học phân tử: áp suất chỉ phụ thuộc vào số phân tử và nhiệt độ, không phụ thuộc vào bản chất của phân tử. Trong thực tế, khí thật ở áp suất cao có sai lệch nhỏ vì phân tử có thể tích và tương tác với nhau, nhưng ở áp suất thường thì mô hình khí lí tưởng đúng rất tốt.
Hỏi: Mô hình động học phân tử giả thiết những gì về phân tử khí?
Đáp: Mô hình giả thiết năm điều: phân tử khí là những chất điểm có kích thước không đáng kể so với khoảng cách giữa chúng; các phân tử chuyển động hỗn loạn không ngừng; va chạm giữa các phân tử và với thành bình là va chạm đàn hồi; giữa các lần va chạm, phân tử chuyển động thẳng đều; và các phân tử không tương tác với nhau ngoài lúc va chạm. Nhờ các giả thiết này mà công thức áp suất trở nên đơn giản và đẹp, đồng thời cho ra đúng phương trình trạng thái khí lí tưởng mà thực nghiệm đã xác nhận.
Kết luận
Áp suất chất khí sinh ra từ va chạm của các phân tử với thành bình, và công thức p = 2/3 × (N/V) × Wđ nói lên điều đó một cách chính xác: áp suất tỉ lệ với mật độ phân tử và động năng trung bình của chúng. Bạn hãy nhớ ba điều: động năng trung bình Wđ = 3/2 × k × T chỉ phụ thuộc vào nhiệt độ, bằng 6,21 × 10⁻²¹ J ở 300 K; mọi công thức đều dùng nhiệt độ tuyệt đối tính bằng kelvin; và từ công thức áp suất bạn suy ra ngay phương trình trạng thái khí lí tưởng pV = NkT. Làm xong 5 bài tập ở trên, bạn đã hiểu được vì sao bơm hơi làm bóng căng, vì sao đun nóng làm áp suất tăng, và sẵn sàng học tiếp chương Từ trường, nơi các công thức cũng có vẻ đẹp tương tự.