Bạn hãy tưởng tượng mình cầm một quả bóng bay nhỏ chứa khí heli. Quả bóng nhẹ tênh, đường kính chỉ khoảng 20 cm, vậy mà bên trong nó có bao nhiêu phân tử khí? Con số thật sẽ khiến bạn choáng: khoảng vài trăm tỉ tỉ phân tử. Mắt thường không thấy được chúng, cân thường không cân được từng phân tử một, vậy mà các nhà vật lí vẫn đếm được chính xác số phân tử trong bất kì lượng khí nào. Bí quyết nằm ở một con số kì diệu mang tên số Avogadro: cứ 1 mol chất thì có đúng 6,02 × 10²³ hạt, dù đó là khí oxi, khí heli hay khí cacbonic. Biết số mol, bạn biết số phân tử — đơn giản như vậy, nhưng sức mạnh của nó thì bao trùm cả chương Khí lí tưởng của Vật lí 12.
Trong bài viết này, bạn sẽ học công thức tính số phân tử khí N = n × N_A và công thức pV = NkT, hiểu vì sao cùng một mol khí nào cũng chứa đúng 6,02 × 10²³ phân tử, tính 4 ví dụ từng bước từ ví dụ mẫu 2 mol khí chứa 1,204 × 10²⁴ phân tử đến bài toán tính số phân tử từ áp suất, thể tích và nhiệt độ, tránh 5 lỗi sai mà học sinh hay mắc nhất, rồi tự luyện 5 bài tập trắc nghiệm có đáp án giải thích cặn kẽ. Cuối bài là 5 câu hỏi thường gặp, trong đó có câu hỏi nhiều bạn thắc mắc: 1 mol khí nào cũng có cùng số phân tử thật sao?

Công thức tính số phân tử khí là gì?
Một phân tử khí nhỏ đến mức không thể đếm trực tiếp, nên các nhà khoa học đếm chúng theo "gói" gọi là mol. Một mol chất bất kì chứa đúng N_A hạt, trong đó N_A là số Avogadro, bằng 6,02 × 10²³ mol⁻¹. Con số này lớn đến mức khó hình dung: nếu bạn có 6,02 × 10²³ hạt gạo, bạn có thể phủ kín cả Trái Đất bằng một lớp gạo dày hàng chục mét. Công thức tính số phân tử khí rất ngắn gọn: N = n × N_A, trong đó N là số phân tử khí, n là số mol khí, N_A là số Avogadro. Bạn chỉ cần biết lượng khí là bao nhiêu mol thì nhân với 6,02 × 10²³ là ra số phân tử. Bạn hãy nhớ kĩ công thức này, vì nó là cầu nối giữa thế giới vĩ mô mà bạn đo được (khối lượng, thể tích, áp suất) với thế giới vi mô của từng phân tử.
| Đại lượng | Kí hiệu | Đơn vị | Ghi nhớ |
|---|---|---|---|
| Số phân tử khí | N | phân tử | Cần tính; không có đơn vị mol |
| Số mol khí | n | mol | n = m/M hoặc n = V/22,4 ở đktc |
| Số Avogadro | N_A | mol⁻¹ | 6,02 × 10²³ mol⁻¹ |
| Hằng số Boltzmann | k | J/K | 1,38 × 10⁻²³ J/K |
Bạn tính số mol n bằng một trong hai cách: từ khối lượng, n = m/M, trong đó m là khối lượng khí và M là khối lượng mol; hoặc từ thể tích, n = V/22,4 khi khí ở điều kiện tiêu chuẩn (0 °C, 1 atm) với V tính bằng lít. Bạn hãy để ý: khối lượng mol của phân tử khí bằng tổng khối lượng mol của các nguyên tử tạo nên nó — khí O₂ có M = 32 g/mol, khí CO₂ có M = 44 g/mol, khí N₂ có M = 28 g/mol. Bạn chỉ cần tra bảng tuần hoàn là tính được M trong vài giây. Khi đề bài cho áp suất, thể tích và nhiệt độ thay vì cho số mol, bạn dùng công thức pV = NkT để tính thẳng số phân tử N mà không cần qua số mol: N = pV/(kT), trong đó k là hằng số Boltzmann bằng 1,38 × 10⁻²³ J/K, p tính bằng pascal, V tính bằng mét khối, T tính bằng kelvin. Hai công thức N = n × N_A và pV = NkT thực ra là hai mặt của cùng một định luật: phương trình trạng thái khí lí tưởng pV = nRT chính là pV = NkT khi bạn thay n = N/N_A và R = N_A × k. Bạn có thể ôn lại cách đổi nhiệt độ sang kelvin trong bài công thức chuyển đổi thang nhiệt độ trước khi làm các ví dụ dưới đây, và kiểm tra mọi phép nhân lũy thừa bằng máy tính Casio online trên ClassOn.
Vì sao cùng 1 mol khí nào cũng chứa đúng 6,02 × 10²³ phân tử, dù phân tử nặng hay nhẹ? Vì mol được định nghĩa theo số hạt, không theo khối lượng: 1 mol khí hiđro nặng 2 g, 1 mol khí oxi nặng 32 g, nhưng cả hai đều chứa đúng 6,02 × 10²³ phân tử. Điều này dẫn đến một hệ quả đẹp đẽ: ở cùng điều kiện nhiệt độ và áp suất, các thể tích khí bằng nhau chứa số phân tử bằng nhau — đó là định luật Avogadro, nền tảng để bạn tính thể tích mol của khí. Bạn hãy ghi nhớ: 1 mol khí ở điều kiện tiêu chuẩn (0 °C, 1 atm) chiếm 22,4 L; ở điều kiện chuẩn (25 °C, 1 bar) chiếm 24,79 L. Hai con số này khác nhau vì điều kiện khác nhau, và đề bài sẽ nói rõ đang dùng điều kiện nào.
Bốn ví dụ tính số phân tử khí từng bước
Ví dụ 1 (dùng đúng số liệu mẫu): Tính số phân tử trong 2 mol khí.
Bạn áp dụng công thức N = n × N_A. Bạn thay số: N = 2 × 6,02 × 10²³ = 12,04 × 10²³ = 1,204 × 10²⁴ phân tử. Vậy 2 mol khí chứa 1,204 × 10²⁴ phân tử. Bạn kiểm tra lại bằng cách đổi dạng lũy thừa: 12,04 × 10²³ = 1,204 × 10¹ × 10²³ = 1,204 × 10²⁴, khớp. Bạn hãy để ý: chỉ cần nhân số mol với 6,02 × 10²³ là xong, nhưng bạn phải cẩn thận với lũy thừa của 10 khi đổi 12,04 × 10²³ thành 1,204 × 10²⁴ — nhiều bạn quên bước này và viết đáp án sai dạng chuẩn.
Ví dụ 2 (từ thể tích ở đktc): Tính số phân tử khí trong 1 L khí ở điều kiện tiêu chuẩn (0 °C, 1 atm).
Bạn tính số mol trước: 1 mol khí ở đktc chiếm 22,4 L, nên 1 L khí chứa n = 1/22,4 = 0,0446 mol. Bạn áp dụng công thức N = n × N_A: N = 0,0446 × 6,02 × 10²³ = 2,69 × 10²² phân tử. Vậy 1 L khí ở đktc chứa khoảng 2,69 × 10²² phân tử. Bạn kiểm tra lại bằng phép tính ngược: 2,69 × 10²² × 22,4 = 6,02 × 10²³, đúng bằng số Avogadro. Bạn hãy để ý: con số này được gọi là số Loschmidt, và nó cho thấy ngay cả một lít khí cũng chứa hàng chục nghìn tỉ tỉ phân tử — mật độ phân tử trong khí lớn hơn nhiều so với tưởng tượng của bạn.
Ví dụ 3 (từ áp suất, thể tích, nhiệt độ): Tính số phân tử khí trong một bình có thể tích 0,01 m³, áp suất 10⁵ Pa, nhiệt độ 300 K.
Bạn áp dụng công thức N = pV/(kT). Bạn tính tử số: pV = 10⁵ × 0,01 = 1000 J. Bạn tính mẫu số: kT = 1,38 × 10⁻²³ × 300 = 4,14 × 10⁻²¹ J. Bạn chia: N = 1000/(4,14 × 10⁻²¹) = 2,42 × 10²³ phân tử. Vậy bình khí chứa khoảng 2,42 × 10²³ phân tử. Bạn kiểm tra lại bằng cách tính số mol: n = N/N_A = 2,42 × 10²³/(6,02 × 10²³) = 0,40 mol; thay vào pV = nRT: 0,40 × 8,31 × 300 = 997 J, gần đúng 1000 J, khớp. Bạn hãy để ý: hằng số Boltzmann k rất nhỏ (10⁻²³) nên mẫu số kT cũng rất nhỏ, và số phân tử N ra rất lớn — đó là lí do bạn phải cẩn thận với lũy thừa âm của 10 khi tính.
Ví dụ 4 (từ khối lượng): Tính số phân tử trong 8 g khí oxi O₂.
Bạn tính khối lượng mol của O₂: M = 2 × 16 = 32 g/mol. Bạn tính số mol: n = m/M = 8/32 = 0,25 mol. Bạn áp dụng công thức N = n × N_A: N = 0,25 × 6,02 × 10²³ = 1,505 × 10²³ phân tử, làm tròn thành 1,51 × 10²³ phân tử. Vậy 8 g khí oxi chứa khoảng 1,51 × 10²³ phân tử. Bạn kiểm tra lại bằng cách tính số phân tử trong 32 g oxi: n = 1 mol nên N = 6,02 × 10²³, gấp đúng 4 lần số phân tử trong 8 g, khớp vì khối lượng gấp 4 lần. Bạn hãy để ý: phân tử O₂ gồm hai nguyên tử oxi nên M = 32, không phải 16 — nhầm điểm này là bạn sai ngay từ bước đầu tiên.
Năm lỗi sai thường gặp — và cách tránh
Lỗi 1: Nhầm số phân tử N với số mol n.
Nhiều bạn tính ra n = 2 mol rồi trả lời luôn "số phân tử là 2", hoặc ngược lại, trả lời số mol bằng 1,204 × 10²⁴. Cách tránh: bạn hãy nhớ N và n khác nhau một hệ số khổng lồ là 6,02 × 10²³. Bạn kiểm tra nhanh: N luôn là một con số rất lớn, có lũy thừa 10²² trở lên; n luôn là một con số nhỏ, thường dưới 10 mol. Nếu đáp án của bạn là một con số nhỏ mà đề hỏi số phân tử, bạn đã quên nhân với N_A.
Lỗi 2: Quên đổi đơn vị thể tích từ lít sang mét khối khi dùng công thức pV = NkT.
Nhiều bạn thay V = 10 L thẳng vào công thức mà không đổi sang 0,01 m³, nên kết quả lớn gấp 1000 lần. Cách tránh: bạn hãy nhớ công thức pV = NkT dùng hệ đơn vị SI: p tính bằng pascal, V tính bằng mét khối, T tính bằng kelvin. Bạn đổi ngay đầu bài: 1 L = 10⁻³ m³, 10 L = 0,01 m³. Bạn kiểm tra nhanh: nếu thể tích theo mét khối mà lớn hơn 1 thì bạn đã quên đổi, vì thể tích bình khí trong bài tập thường chỉ vài lít, tức là vài phần nghìn mét khối.
Lỗi 3: Dùng 22,4 L/mol ở điều kiện không phải điều kiện tiêu chuẩn.
Nhiều bạn dùng 22,4 L/mol cho mọi bài toán, kể cả khi khí ở 25 °C và 1 bar. Cách tránh: bạn hãy nhớ 22,4 L/mol chỉ đúng ở điều kiện tiêu chuẩn (0 °C, 1 atm); ở điều kiện chuẩn (25 °C, 1 bar) thì 1 mol khí chiếm 24,79 L. Bạn đọc kĩ đề bài xem đang cho điều kiện nào, và nếu đề bài cho p, V, T cụ thể thì dùng luôn công thức pV = NkT thay vì nhớ hai con số thể tích mol.
Lỗi 4: Nhầm số Avogadro 6,02 × 10²³ với 6,02 × 10⁻²³.
Nhiều bạn viết nhầm lũy thừa âm, hoặc nhầm với hằng số Boltzmann 1,38 × 10⁻²³. Cách tránh: bạn hãy nhớ N_A là số hạt trong một mol nên nó rất lớn (10²³), còn k là năng lượng của một phân tử nên nó rất nhỏ (10⁻²³). Bạn kiểm tra nhanh: N_A có lũy thừa dương, k có lũy thừa âm. Hai con số này chỉ khác nhau ở dấu của lũy thừa, nhưng nhầm là sai toàn bộ bài.
Lỗi 5: Tính khối lượng mol của phân tử khí sai.
Nhiều bạn tính M của O₂ bằng 16 g/mol (khối lượng của một nguyên tử oxi) thay vì 32 g/mol, hoặc tính M của CO₂ bằng 28 g/mol thay vì 44 g/mol. Cách tránh: bạn hãy đếm số nguyên tử trong công thức phân tử rồi cộng: O₂ có hai nguyên tử oxi nên M = 2 × 16 = 32; CO₂ có một nguyên tử cacbon và hai nguyên tử oxi nên M = 12 + 2 × 16 = 44. Bạn tra bảng tuần hoàn để lấy khối lượng mol nguyên tử: H = 1, C = 12, N = 14, O = 16.
Năm bài tập tự luyện
Hãy làm 5 bài tập sau đây rồi đối chiếu với bảng đáp án bên dưới. Nhớ viết rõ công thức N = n × N_A ra giấy trước khi tính, và kiểm tra đáp án có hợp lí không.
Câu 1: Số phân tử trong 0,5 mol khí là bao nhiêu?
A. 3,01 × 10²³ phân tử
B. 6,02 × 10²³ phân tử
C. 1,204 × 10²⁴ phân tử
D. 3,01 × 10²⁴ phân tử
Câu 2: Một lượng khí chứa 1,204 × 10²⁴ phân tử. Số mol của lượng khí đó là bao nhiêu?
A. 1 mol
B. 2 mol
C. 0,5 mol
D. 4 mol
Câu 3: Tính số phân tử khí trong một bình có thể tích 0,005 m³, áp suất 2 × 10⁵ Pa, nhiệt độ 300 K.
A. 2,42 × 10²³ phân tử
B. 4,84 × 10²³ phân tử
C. 1,21 × 10²³ phân tử
D. 2,42 × 10²⁴ phân tử
Câu 4: Số phân tử trong 44 g khí cacbonic CO₂ là bao nhiêu? (M của CO₂ bằng 44 g/mol.)
A. 6,02 × 10²³ phân tử
B. 1,204 × 10²⁴ phân tử
C. 3,01 × 10²³ phân tử
D. 2,41 × 10²⁴ phân tử
Câu 5: Một lượng khí giữ nguyên áp suất và thể tích, nhiệt độ tuyệt đối tăng gấp đôi. Số phân tử khí thay đổi thế nào?
A. Không đổi
B. Tăng gấp đôi
C. Giảm một nửa
D. Giảm 4 lần
| Câu | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| Đáp án | A | B | A | A | C |
Giải thích Câu 1 — Đáp án A đúng: N = 0,5 × 6,02 × 10²³ = 3,01 × 10²³ phân tử. Đáp án B sai vì đó là số phân tử trong 1 mol, không phải 0,5 mol. Đáp án C sai vì đó là số phân tử trong 2 mol. Đáp án D sai vì đó là kết quả khi nhân nhầm 0,5 với 6,02 × 10²⁴ thay vì 6,02 × 10²³.
Giải thích Câu 2 — Đáp án B đúng: n = N/N_A = 1,204 × 10²⁴/(6,02 × 10²³) = 2 mol. Đáp án A sai vì 1 mol chỉ chứa 6,02 × 10²³ phân tử. Đáp án C sai vì 0,5 mol chỉ chứa 3,01 × 10²³ phân tử. Đáp án D sai vì 4 mol chứa 2,408 × 10²⁴ phân tử, gấp đôi số đã cho.
Giải thích Câu 3 — Đáp án A đúng: N = pV/(kT) = (2 × 10⁵ × 0,005)/(1,38 × 10⁻²³ × 300) = 1000/(4,14 × 10⁻²¹) = 2,42 × 10²³ phân tử. Đáp án B sai vì đó là kết quả khi dùng p = 4 × 10⁵ Pa, gấp đôi áp suất đã cho. Đáp án C sai vì đó là kết quả khi dùng V = 0,0025 m³, bằng một nửa thể tích đã cho. Đáp án D sai vì đó là kết quả khi quên lũy thừa âm của hằng số Boltzmann.
Giải thích Câu 4 — Đáp án A đúng: n = m/M = 44/44 = 1 mol, nên N = 1 × 6,02 × 10²³ = 6,02 × 10²³ phân tử. Đáp án B sai vì đó là số phân tử trong 2 mol CO₂, tức là 88 g. Đáp án C sai vì đó là số phân tử trong 0,5 mol CO₂, tức là 22 g. Đáp án D sai vì đó là số phân tử trong 4 mol CO₂, tức là 176 g.
Giải thích Câu 5 — Đáp án C đúng: Từ công thức pV = NkT, bạn suy ra N = pV/(kT). Khi p và V không đổi mà T tăng gấp đôi thì mẫu số tăng gấp đôi nên N giảm một nửa. Đáp án A sai vì số phân tử phải thay đổi theo nhiệt độ khi áp suất và thể tích cố định. Đáp án B sai vì đó là chiều biến thiên ngược: N tăng khi T giảm, không phải khi T tăng. Đáp án D sai vì N tỉ lệ nghịch với T bậc một, không phải bậc hai, nên chỉ giảm một nửa chứ không giảm 4 lần.
Câu hỏi thường gặp về số phân tử khí
Hỏi: Số Avogadro N_A là gì? Vì sao nó lại bằng 6,02 × 10²³?
Đáp: Số Avogadro là số hạt chứa trong 1 mol chất, bằng 6,02 × 10²³ mol⁻¹. Con số này được chọn sao cho khối lượng của 1 mol nguyên tử cacbon-12 đúng bằng 12 g. Nói cách khác, 6,02 × 10²³ nguyên tử cacbon-12 nặng đúng 12 g, và mọi chất khác cũng tuân theo cùng một quy ước đó. Từ năm 2019, số Avogadro được định nghĩa chính xác bằng 6,02214076 × 10²³ mol⁻¹, còn trong sách giáo khoa phổ thông bạn dùng giá trị làm tròn 6,02 × 10²³ mol⁻¹.
Hỏi: 1 mol khí nào cũng có cùng số phân tử thật sao? Khí nặng và khí nhẹ có khác nhau không?
Đáp: Đúng vậy, 1 mol khí nào cũng chứa đúng 6,02 × 10²³ phân tử, dù phân tử nặng hay nhẹ. Khí hiđro nhẹ (2 g/mol) và khí oxi nặng (32 g/mol) đều có cùng số phân tử trong 1 mol; chúng chỉ khác nhau về khối lượng. Đây chính là định luật Avogadro: ở cùng nhiệt độ và áp suất, các thể tích khí bằng nhau chứa số phân tử bằng nhau, bất kể loại khí.
Hỏi: Công thức pV = NkT khác công thức pV = nRT thế nào? Dùng công thức nào?
Đáp: Hai công thức là một: pV = nRT dùng số mol n và hằng số khí R = 8,31 J/(mol·K), còn pV = NkT dùng số phân tử N và hằng số Boltzmann k = 1,38 × 10⁻²³ J/K. Chúng liên hệ với nhau qua R = N_A × k. Bạn dùng công thức nào cũng được: đề bài cho số mol thì dùng pV = nRT, đề bài hỏi số phân tử thì dùng pV = NkT. Bạn hãy nhớ k = R/N_A để đổi qua lại khi cần.
Hỏi: Tính số phân tử khí có cần đổi lít sang mét khối không?
Đáp: Cần, khi bạn dùng công thức pV = NkT. Công thức này dùng hệ đơn vị SI: p tính bằng pascal, V tính bằng mét khối, T tính bằng kelvin. Bạn đổi 1 L = 10⁻³ m³ trước khi thay số. Nhưng khi bạn tính số mol từ thể tích ở đktc bằng công thức n = V/22,4 thì V tính bằng lít, không cần đổi sang mét khối, vì 22,4 L/mol đã được tính sẵn theo đơn vị lít.
Hỏi: Khí ở điều kiện tiêu chuẩn và điều kiện chuẩn khác nhau thế nào?
Đáp: Điều kiện tiêu chuẩn (đktc) là 0 °C và 1 atm, 1 mol khí chiếm 22,4 L. Điều kiện chuẩn (đkc) là 25 °C và 1 bar, 1 mol khí chiếm 24,79 L. Chương trình mới dùng điều kiện chuẩn nhiều hơn vì nó gần với nhiệt độ phòng thí nghiệm. Bạn phải đọc kĩ đề bài xem đang dùng điều kiện nào, và khi đề bài cho sẵn p, V, T thì dùng luôn công thức pV = NkT để khỏi nhầm hai con số thể tích mol này.
Kết luận
Số phân tử khí tính bằng công thức N = n × N_A, với N_A = 6,02 × 10²³ mol⁻¹, và khi đề bài cho áp suất, thể tích, nhiệt độ thì bạn dùng N = pV/(kT) với k = 1,38 × 10⁻²³ J/K. Bạn hãy nhớ ba điều: số phân tử N và số mol n khác nhau một hệ số khổng lồ là 6,02 × 10²³; công thức pV = NkT bắt buộc dùng đơn vị SI (pascal, mét khối, kelvin); và 22,4 L/mol chỉ đúng ở điều kiện tiêu chuẩn, còn ở điều kiện chuẩn là 24,79 L/mol. Làm xong 5 bài tập ở trên, bạn đã nắm được cách đếm những hạt nhỏ nhất mà mắt thường không thấy được, và sẵn sàng học tiếp bài công thức tính áp suất chất khí theo mô hình động học phân tử, nơi số phân tử này quyết định trực tiếp áp suất của khí.