Hướng dẫn giải đề · Vật lý · Lớp 8 · Tin giáo dục

Công thức đòn bẩy cân bằng: F₁d₁ = F₂d₂, ví dụ lớp 8

Đòn bẩy cân bằng khi F₁ · d₁ = F₂ · d₂: lực và cánh tay đòn tỉ lệ nghịch, tay đòn dài thì lực nhỏ — 4 ví dụ tính từng bước và 5 bài tập lớp 8 có đáp án giải thích.

Một người đang ấn đầu thanh gỗ dài xuống để bẩy hòn đá to, thanh gỗ kê trên điểm tựa hình tam giác, dưới bầu trời xanh có mặt trời và mây trắng

Buổi chiều nọ, một cậu bé muốn lăn hòn đá to chắn ngang lối đi trong vườn. Cậu dùng hai tay đẩy mãi, hòn đá không nhúc nhích. Ông nội cậu đi ngang, nhặt một thanh gỗ dài, kê một hòn đá nhỏ làm điểm tựa, luồn đầu thanh gỗ xuống dưới hòn đá to rồi nhẹ nhàng ấn đầu kia xuống — hòn đá to từ từ nhấc lên. Cậu bé tròn mắt: vì sao cùng một sức người, có thanh gỗ thì nâng được tảng đá, còn tay không thì không? Câu trả lời nằm trong một công thức ngắn gọn mà bạn sắp học: F₁ · d₁ = F₂ · d₂.

Trong bài viết này, bạn sẽ hiểu đòn bẩy cân bằng từ gốc: đòn bẩy là gì, điểm tựa và cánh tay đòn là gì, vì sao công thức cân bằng lại viết như vậy, và ba loại đòn bẩy quanh bạn. Bạn sẽ tính 4 ví dụ từng bước, tránh 5 lỗi sai mà học sinh hay mắc nhất, rồi tự luyện 5 bài tập trắc nghiệm có đáp án giải thích cặn kẽ. Cuối bài là 5 câu hỏi thường gặp để bạn phân biệt được lợi về lực với lợi về công, và biết vì sao cái nhíp gắp lại là đòn bẩy "thiệt" về lực mà người ta vẫn dùng.

Sơ đồ đòn bẩy cân bằng: lực F₁ bằng 40 N đặt cách điểm tựa 1 m, vật nặng F₂ bằng 200 N đặt cách điểm tựa 0,2 m, kiểm tra 40 nhân 1 bằng 200 nhân 0,2 bằng 40 niutơn mét

Đòn bẩy cân bằng là gì? Công thức F₁ · d₁ = F₂ · d₂

Đòn bẩy là một thanh cứng có thể quay quanh một điểm cố định gọi là điểm tựa. Khi bạn tác dụng một lực vào một đầu thanh, đầu kia sẽ nâng vật lên. Lực mà bạn tác dụng gọi là lực tác dụng, kí hiệu F₁. Lực mà vật "chống lại", thường là trọng lượng của vật cần nâng, gọi là lực cản, kí hiệu F₂. Cánh tay đòn của một lực là khoảng cách từ điểm tựa đến giá của lực đó, kí hiệu d₁ cho lực F₁ và d₂ cho lực F₂. Bạn hãy nhớ kĩ: cánh tay đòn đo đến GIÁ của lực, tức là đường thẳng kéo dài theo hướng của lực, không phải đo đến điểm đặt lực. Khi lực thẳng đứng và thanh nằm ngang, giá của lực cũng thẳng đứng nên cánh tay đòn trùng với khoảng cách dọc theo thanh từ điểm tựa đến điểm đặt lực. Nhưng khi lực xiên, hai khoảng cách này khác nhau — đây là chỗ nhiều bạn nhầm nhất, bạn sẽ gặp lại ở mục lỗi sai bên dưới.

Đòn bẩy cân bằng khi tác dụng làm quay của hai lực bằng nhau và ngược chiều nhau. Tác dụng làm quay của một lực chính là mô-men lực, tính bằng tích của lực với cánh tay đòn của nó: M = F · d. Bên tay bạn, mô-men là M₁ = F₁ · d₁, có xu hướng quay thanh theo một chiều. Bên vật nặng, mô-men là M₂ = F₂ · d₂, có xu hướng quay thanh theo chiều ngược lại. Thanh đứng yên, tức là cân bằng, khi M₁ = M₂. Từ đó ta có công thức đòn bẩy cân bằng: F₁ · d₁ = F₂ · d₂. Công thức này nói rằng tích của lực và cánh tay đòn ở một phía phải bằng tích của lực và cánh tay đòn ở phía còn lại, tính quanh cùng một điểm tựa.

Từ công thức trên, bạn chia cả hai vế cho F₂ · d₁ sẽ được một dạng rất tiện để làm bài nhanh: F₁ / F₂ = d₂ / d₁. Dạng tỉ số này nói lên quy luật quan trọng nhất của đòn bẩy: lực và cánh tay đòn tỉ lệ NGHỊCH với nhau. Cánh tay đòn của bạn càng dài so với cánh tay đòn của vật thì lực bạn cần dùng càng nhỏ. Muốn nâng vật nặng gấp 5 lần sức mình, bạn chỉ cần đặt tay cách điểm tựa xa gấp 5 lần khoảng cách từ vật đến điểm tựa. Đó chính là điều ông nội cậu bé đã làm: thanh gỗ dài cho cậu một cánh tay đòn lớn, nên chỉ cần một lực nhỏ cũng thắng được hòn đá nặng. Bạn có thể kiểm chứng nhanh mọi phép nhân và phép chia trong bài này bằng máy tính Casio online trên ClassOn mỗi khi làm bài tập về nhà.

Về đơn vị, lực F đo bằng niutơn (N), cánh tay đòn d đo bằng mét (m) hoặc xentimét (cm), mô-men lực M đo bằng niutơn mét (N·m). Bạn phải đổi d₁ và d₂ về CÙNG một đơn vị trước khi thay số: nếu một bên cho bằng cm, một bên cho bằng m thì phải đổi hết về m (hoặc hết về cm) rồi mới tính. Cách nhớ công thức nhanh nhất là câu "lực nhỏ, tay dài": tay đòn dài thì lực nhỏ, tay đòn ngắn thì lực lớn. Bạn cũng nên nhớ đòn bẩy có ba loại, phân biệt theo vị trí của điểm tựa, vật và lực tác dụng. Loại 1: điểm tựa nằm giữa lực tác dụng và vật, ví dụ bập bênh, cái kéo, cái kìm. Loại 2: vật nằm giữa điểm tựa và lực tác dụng, ví dụ xe cút kít, xe đẩy hàng, cái mở nắp chai. Loại 3: lực tác dụng nằm giữa điểm tựa và vật, ví dụ cái nhíp gắp, cần câu cá, và chính cánh tay của bạn khi cầm một vật nặng: khuỷu tay là điểm tựa, cơ bắp kéo ở giữa, vật nằm ở bàn tay. Ba loại này đều tuân theo cùng một công thức F₁ · d₁ = F₂ · d₂, chỉ khác nhau ở chỗ ai được lợi về lực và ai phải chịu thiệt. Đòn bẩy cũng giúp bạn hiểu vì sao nâng một hòn đá dưới nước lại nhẹ hơn trên cạn: ngoài đòn bẩy, hòn đá còn chịu thêm lực đẩy Archimedes hướng lên, làm giảm lực cản mà tay bạn phải thắng.

Bốn ví dụ đòn bẩy cân bằng tính từng bước

Ví dụ 1 (dùng đúng số liệu mẫu): Một vật nặng F₂ = 200 N đặt cách điểm tựa d₂ = 0,2 m. Tay bạn đặt cách điểm tựa d₁ = 1 m. Tính lực F₁ cần dùng để giữ đòn bẩy cân bằng.
Bạn áp dụng công thức đòn bẩy cân bằng: F₁ · d₁ = F₂ · d₂. Bạn thay số: F₁ · 1 = 200 · 0,2. Bạn tính vế phải: 200 · 0,2 = 40 N·m. Bạn suy ra: F₁ = 40 / 1 = 40 N. Vậy chỉ cần dùng lực 40 N, tức là bằng một phần năm trọng lượng vật, bạn đã giữ được vật nặng 200 N cân bằng. Bạn kiểm tra: mô-men bên tay bạn là 40 · 1 = 40 N·m, mô-men bên vật là 200 · 0,2 = 40 N·m, hai bên bằng nhau nên đòn bẩy cân bằng — khớp. Bạn hãy để ý: vì cánh tay đòn của bạn dài gấp 5 lần cánh tay đòn của vật (1 m so với 0,2 m) nên lực bạn dùng chỉ bằng một phần năm trọng lượng vật, đúng quy luật tỉ lệ nghịch.

Ví dụ 2 (tìm cánh tay đòn): Bạn chỉ dùng được lực tối đa 100 N. Muốn nâng một vật nặng 500 N đặt cách điểm tựa 0,3 m, bạn phải đặt tay cách điểm tựa bao xa?
Bạn áp dụng công thức: F₁ · d₁ = F₂ · d₂, với F₁ = 100 N, F₂ = 500 N, d₂ = 0,3 m. Bạn thay số: 100 · d₁ = 500 · 0,3. Bạn tính vế phải: 500 · 0,3 = 150 N·m. Bạn suy ra: d₁ = 150 / 100 = 1,5 m. Vậy bạn phải đặt tay cách điểm tựa 1,5 m, tức là cần một thanh đòn bẩy dài ít nhất 1,5 m cộng thêm đoạn từ điểm tựa đến vật là 0,3 m, tổng cộng thanh dài khoảng 1,8 m. Bạn kiểm tra: mô-men bên tay là 100 · 1,5 = 150 N·m, mô-men bên vật là 500 · 0,3 = 150 N·m — khớp. Bạn hãy để ý: vật nặng gấp 5 lần lực bạn có, nên cánh tay đòn của bạn phải dài gấp 5 lần cánh tay đòn của vật (1,5 m so với 0,3 m). Đây cũng là lí do vì sao người ta dùng xà beng dài để bẩy những tảng đá lớn: thanh càng dài, lực cần dùng càng nhỏ.

Ví dụ 3 (tìm lực cản): Một đòn bẩy cân bằng khi bạn dùng lực F₁ = 60 N, tay cách điểm tựa d₁ = 0,8 m, vật đặt cách điểm tựa d₂ = 0,2 m. Tính trọng lượng của vật và khối lượng của vật đó (lấy g = 10 m/s²).
Bạn áp dụng công thức: F₁ · d₁ = F₂ · d₂, với F₁ = 60 N, d₁ = 0,8 m, d₂ = 0,2 m. Bạn tính mô-men bên tay: 60 · 0,8 = 48 N·m. Bạn suy ra: F₂ = 48 / 0,2 = 240 N. Vậy trọng lượng của vật là 240 N. Bạn tính khối lượng: vật nặng 240 N thì khối lượng m = P / g = 240 / 10 = 24 kg. Bạn kiểm tra: mô-men bên vật là 240 · 0,2 = 48 N·m, bằng đúng mô-men bên tay — khớp. Bạn hãy để ý: với tay đòn dài gấp 4 lần tay đòn của vật (0,8 m so với 0,2 m), lực 60 N của bạn thắng được vật nặng 240 N, tức là gấp 4 lần. Nếu đổi chiều bài toán, đặt vật xa điểm tựa hơn thì lực cần dùng sẽ tăng lên, và đó là cách bạn tự kiểm tra đáp án có hợp lí không.

Ví dụ 4 (đòn bẩy loại 2 trong đời sống): Một chiếc xe cút kít chở hàng có tổng trọng lượng 600 N, trọng tâm của xe và hàng cách trục bánh xe 0,4 m. Tay cầm của xe cách trục bánh xe 1,2 m. Tính lực tay bạn phải nâng để giữ xe cân bằng.
Bạn xác định các đại lượng: xe cút kít là đòn bẩy loại 2, điểm tựa là trục bánh xe, vật là trọng lượng 600 N đặt cách tựa 0,4 m, lực tay bạn đặt cách tựa 1,2 m. Bạn áp dụng công thức: F₁ · d₁ = F₂ · d₂, với F₂ = 600 N, d₂ = 0,4 m, d₁ = 1,2 m. Bạn tính mô-men bên vật: 600 · 0,4 = 240 N·m. Bạn suy ra: F₁ = 240 / 1,2 = 200 N. Vậy tay bạn chỉ cần nâng với lực 200 N, bằng một phần ba tổng trọng lượng xe và hàng. Bạn kiểm tra: mô-men bên tay là 200 · 1,2 = 240 N·m — khớp. Bạn hãy để ý: bánh xe vừa là điểm tựa vừa chịu phần trọng lượng còn lại, 600 − 200 = 400 N, nên tay bạn nhẹ đi rất nhiều. Đây là lí do xe cút kít, xe đẩy hàng và xe rùa đều đặt bánh xe ở một đầu: càng đẩy tay cầm ra xa bánh xe, lực nâng càng nhỏ. Trong thực tế còn có ma sát ở trục bánh xe nên lực tay bạn dùng sẽ lớn hơn 200 N một chút, nhưng công thức trên vẫn là nền tảng để tính.

Năm lỗi sai thường gặp — và cách tránh

Lỗi 1: Đo cánh tay đòn đến điểm đặt lực thay vì đến giá của lực.
Nhiều bạn cứ thấy khoảng cách từ điểm tựa đến điểm đặt lực là lấy luôn làm d, mà quên rằng cánh tay đòn là khoảng cách từ điểm tựa đến GIÁ của lực, tức là khoảng cách vuông góc. Khi lực thẳng đứng và thanh nằm ngang thì hai khoảng cách này trùng nhau nên không sao, nhưng khi lực xiên một góc thì cánh tay đòn ngắn hơn khoảng cách dọc thanh. Cách tránh: bạn hãy vẽ giá của lực (đường thẳng kéo dài theo hướng lực), rồi hạ đường vuông góc từ điểm tựa xuống giá đó — đoạn vuông góc ấy mới là cánh tay đòn thật sự. Trong các bài tập lớp 8, đề bài thường cho lực thẳng đứng nên bạn chỉ cần nhớ quy tắc này để khỏi bị "bẫy" ở những bài nâng cao.

Lỗi 2: Viết ngược tỉ số, lấy F₁ / F₂ = d₁ / d₂.
Nhiều bạn nhớ mang máng rằng lực và tay đòn tỉ lệ với nhau nên viết F₁ / F₂ = d₁ / d₂, tức là lực lớn đi với tay đòn dài. Cách tránh: bạn hãy nhớ lực và cánh tay đòn tỉ lệ NGHỊCH — lực lớn phải đi với tay đòn ngắn, lực nhỏ đi với tay đòn dài. Muốn chắc chắn, bạn luôn bắt đầu từ công thức gốc F₁ · d₁ = F₂ · d₂ rồi biến đổi: chia hai vế cho F₂ · d₁, bạn được F₁ / F₂ = d₂ / d₁, tức là tỉ số lực bằng tỉ số tay đòn ĐẢO NGƯỢC. Kiểm tra nhanh bằng ví dụ 1: F₁ = 40 N, F₂ = 200 N, tỉ số lực là 1 / 5, tỉ số tay đòn d₂ / d₁ = 0,2 / 1 = 1 / 5 — khớp.

Lỗi 3: Quên đổi đơn vị, để một bên tính bằng cm, một bên tính bằng m.
Nhiều bạn thấy đề bài cho d₁ = 120 cm, d₂ = 0,3 m rồi thay thẳng số 120 và 0,3 vào công thức, kết quả sai gấp 100 lần. Cách tránh: bạn hãy đổi TẤT CẢ các độ dài về cùng một đơn vị trước khi tính, thường là đổi về mét: 120 cm = 1,2 m. Ngược lại, nếu đổi hết về cm thì d₂ = 0,3 m = 30 cm, kết quả lực tính ra vẫn đúng vì tỉ số hai tay đòn không đổi, nhưng mô-men tính ra sẽ có đơn vị N·cm thay vì N·m. Bạn hãy tập thói quen khoanh tròn đơn vị của từng số liệu ngay khi đọc đề, đổi xong mới thay số.

Lỗi 4: Nhầm vai trò hai phía, lấy lực của người làm F₂ và trọng lượng vật làm F₁.
Nhiều bạn không để ý kí hiệu nào là của bên nào, thay số lung tung rồi ra đáp án ngược: tính ra lực cần dùng lớn hơn cả trọng lượng vật, mà vẫn không thấy vô lí. Cách tránh: bạn hãy viết rõ ra giấy trước khi tính: F₁ là lực TAY BẠN (lực tác dụng), d₁ là tay đòn của bạn; F₂ là TRỌNG LƯỢNG VẬT (lực cản), d₂ là tay đòn của vật. Sau khi tính xong, bạn kiểm tra tính hợp lí: nếu tay đòn của bạn dài hơn tay đòn của vật thì lực bạn dùng PHẢI nhỏ hơn trọng lượng vật; nếu tính ra lực lớn hơn trọng lượng vật thì chắc chắn bạn đã nhầm vai trò hoặc nhầm tỉ số, hãy tính lại.

Lỗi 5: Tưởng đòn bẩy giúp tiết kiệm công, được lợi cả về lực lẫn đường đi.
Nhiều bạn nghĩ dùng đòn bẩy thì vừa nhẹ tay vừa đỡ phải di chuyển nhiều, tức là "lời" cả hai đường. Cách tránh: bạn hãy nhớ quy luật "được lợi về lực thì thiệt về đường đi": tay bạn dùng lực nhỏ hơn, nhưng phải di chuyển quãng đường dài hơn đúng bằng ấy lần. Trong ví dụ 1, tay bạn chỉ dùng 40 N thay vì 200 N, nhưng khi vật nhấc lên 0,2 m thì tay bạn phải hạ xuống tới 1 m — quãng đường dài gấp 5 lần. Công mà tay bạn bỏ ra bằng công nâng vật (bỏ qua ma sát), nên đòn bẩy không tạo ra công miễn phí, nó chỉ giúp bạn đổi lực lớn lấy quãng đường dài mà thôi. Đây cũng là nguyên tắc chung của mọi máy cơ đơn giản, kể cả ròng rọc và mặt phẳng nghiêng.

Năm bài tập tự luyện

Hãy làm 5 bài tập sau đây rồi đối chiếu với bảng đáp án bên dưới. Nhớ viết rõ F₁, d₁, F₂, d₂ ra giấy trước khi thay số, và đổi hết độ dài về cùng một đơn vị.

Câu 1: Một vật nặng F₂ = 200 N đặt cách điểm tựa d₂ = 0,2 m. Tay bạn đặt cách điểm tựa d₁ = 1 m. Lực F₁ cần dùng để giữ đòn bẩy cân bằng là bao nhiêu?
A. 40 N
B. 200 N
C. 100 N
D. 400 N

Câu 2: Bạn dùng lực F₁ = 50 N, tay cách điểm tựa d₁ = 1,2 m, vật đặt cách điểm tựa d₂ = 0,3 m. Trọng lượng của vật là bao nhiêu?
A. 20 N
B. 200 N
C. 50 N
D. 180 N

Câu 3: Muốn nâng một vật nặng 800 N đặt cách điểm tựa 0,25 m, bạn chỉ dùng được lực 200 N. Bạn phải đặt tay cách điểm tựa bao xa?
A. 1 m
B. 0,25 m
C. 4 m
D. 0,5 m

Câu 4: Khi nào đòn bẩy được lợi về lực?
A. Cánh tay đòn của lực tác dụng dài hơn cánh tay đòn của vật
B. Cánh tay đòn của vật dài hơn cánh tay đòn của lực tác dụng
C. Hai cánh tay đòn bằng nhau
D. Lực tác dụng đặt càng gần điểm tựa càng tốt

Câu 5: Một vật có khối lượng 60 kg (lấy g = 10 m/s²) đặt cách điểm tựa 0,5 m. Tay bạn đặt cách điểm tựa 2 m. Lực cần dùng để giữ đòn bẩy cân bằng là bao nhiêu?
A. 600 N
B. 150 N
C. 300 N
D. 75 N

Câu 1 2 3 4 5
Đáp án A B A A B

Giải thích Câu 1 — Đáp án A đúng: Áp dụng F₁ · d₁ = F₂ · d₂: F₁ · 1 = 200 · 0,2 = 40, nên F₁ = 40 N. Đáp án B sai vì 200 N là trọng lượng của vật, không phải lực tay bạn dùng; tay đòn của bạn dài gấp 5 lần nên lực phải nhỏ hơn 5 lần. Đáp án C sai vì 100 N là kết quả khi lấy 200 chia 2, không có phép tính nào cho ra. Đáp án D sai vì 400 N là kết quả khi nhân 200 với 2 thay vì nhân với 0,2, tức là nhầm d₂ thành 2 m.

Giải thích Câu 2 — Đáp án B đúng: Áp dụng F₁ · d₁ = F₂ · d₂: 50 · 1,2 = F₂ · 0,3, vế trái bằng 60 N·m, nên F₂ = 60 / 0,3 = 200 N. Đáp án A sai vì 20 N là kết quả khi lấy 60 nhân 0,3 rồi chia cho 0,9, không có phép tính nào cho ra; thực tế vật phải nặng hơn lực tay bạn vì tay đòn của vật ngắn hơn. Đáp án C sai vì 50 N là lực tay bạn, không phải trọng lượng vật. Đáp án D sai vì 180 N là kết quả khi lấy 60 · 3, tức là nhầm d₂ = 0,3 m thành 3 m.

Giải thích Câu 3 — Đáp án A đúng: Áp dụng F₁ · d₁ = F₂ · d₂: 200 · d₁ = 800 · 0,25 = 200, nên d₁ = 200 / 200 = 1 m. Đáp án B sai vì 0,25 m là khoảng cách từ vật đến điểm tựa, không phải khoảng cách tay bạn cần đặt; nếu đặt tay ở 0,25 m thì hai tay đòn bằng nhau và lực cần dùng sẽ bằng đúng 800 N. Đáp án C sai vì 4 m là kết quả khi lấy 800 chia 200 rồi nhân thêm 4, không có phép tính nào cho ra. Đáp án D sai vì 0,5 m là kết quả khi lấy 200 chia cho 400, tức là nhầm lẫn trong phép biến đổi.

Giải thích Câu 4 — Đáp án A đúng: Theo quy luật tỉ lệ nghịch F₁ / F₂ = d₂ / d₁, khi d₁ dài hơn d₂ thì F₁ nhỏ hơn F₂, tức là bạn dùng lực nhỏ để thắng vật nặng — đó chính là được lợi về lực. Đáp án B sai vì khi tay đòn của vật dài hơn thì lực bạn cần dùng còn lớn hơn trọng lượng vật, tức là bị thiệt về lực. Đáp án C sai vì hai tay đòn bằng nhau thì lực bằng trọng lượng vật, không lợi cũng không thiệt. Đáp án D sai vì đặt lực càng gần điểm tựa thì tay đòn càng ngắn, lực cần dùng càng lớn — ngược hoàn toàn với điều kiện được lợi.

Giải thích Câu 5 — Đáp án B đúng: Trọng lượng vật P = m · g = 60 · 10 = 600 N, đây là F₂. Áp dụng F₁ · d₁ = F₂ · d₂: F₁ · 2 = 600 · 0,5 = 300, nên F₁ = 300 / 2 = 150 N. Đáp án A sai vì 600 N là trọng lượng của vật, không phải lực tay bạn dùng; tay đòn của bạn dài gấp 4 lần nên lực chỉ bằng một phần tư. Đáp án C sai vì 300 N là mô-men lực tính bằng N·m, không phải lực; nhiều bạn lấy nhầm 600 · 0,5 = 300 rồi trả lời luôn mà quên chia cho d₁ = 2 m. Đáp án D sai vì 75 N là kết quả khi lấy 300 chia cho 4 thay vì chia cho 2, tức là nhầm d₁ = 2 m thành 4 m.

Câu hỏi thường gặp về đòn bẩy cân bằng

Hỏi: Đòn bẩy có mấy loại và phân biệt như thế nào?
Đáp: Đòn bẩy có ba loại, phân biệt theo vị trí của điểm tựa, vật và lực tác dụng. Loại 1: điểm tựa nằm giữa lực tác dụng và vật, ví dụ bập bênh, cái kéo, cái kìm. Loại 2: vật nằm giữa điểm tựa và lực tác dụng, ví dụ xe cút kít, xe đẩy hàng, cái mở nắp chai — loại này luôn được lợi về lực vì tay đòn của bạn dài hơn tay đòn của vật. Loại 3: lực tác dụng nằm giữa điểm tựa và vật, ví dụ cái nhíp, cần câu cá, cánh tay người — loại này thiệt về lực nhưng được lợi về đường đi và tốc độ, tay bạn chỉ cần di chuyển một đoạn ngắn là đầu nhíp đã di chuyển một đoạn dài.

Hỏi: Vì sao tay đòn càng dài thì lực cần dùng càng nhỏ?
Đáp: Vì công thức cân bằng là F₁ · d₁ = F₂ · d₂, tích của lực và tay đòn hai bên phải bằng nhau. Khi bạn kéo dài tay đòn d₁ của mình, để tích F₁ · d₁ giữ nguyên bằng mô-men của vật, lực F₁ phải giảm xuống theo đúng tỉ lệ. Tay đòn dài gấp 5 lần thì lực chỉ còn một phần năm. Đây cũng là lí do cờ lê càng dài thì vặn ốc càng nhẹ, và cửa càng rộng thì đẩy ở mép xa bản lề càng nhẹ hơn đẩy ở gần bản lề.

Hỏi: Dùng đòn bẩy có tiết kiệm công không?
Đáp: Không. Đòn bẩy chỉ đổi lực lấy đường đi chứ không tạo ra công miễn phí. Bạn dùng lực nhỏ hơn nhưng tay bạn phải di chuyển quãng đường dài hơn đúng bằng ấy lần, nên công bạn bỏ ra bằng công nâng vật (nếu bỏ qua ma sát). Ví dụ trong bài này, tay bạn dùng lực 40 N thay vì 200 N, nhưng khi vật nhấc lên 0,2 m thì tay bạn phải hạ xuống 1 m. Công tay bạn bỏ ra là 40 · 1 = 40 J, công nâng vật là 200 · 0,2 = 40 J — bằng nhau. Đây là nguyên tắc chung của mọi máy cơ đơn giản: không có máy nào cho "lời" về công.

Hỏi: Điểm tựa có chịu lực không, chịu bao nhiêu?
Đáp: Có. Khi hai lực F₁ và F₂ cùng chiều (cùng hướng xuống), điểm tựa phải chịu tổng của hai lực, tức là F₁ + F₂. Trong ví dụ 1, điểm tựa chịu 40 + 200 = 240 N. Vì vậy điểm tựa phải đủ chắc: một thanh gỗ bẩy đá cần kê lên hòn đá cứng, còn bập bênh trong công viên cần trục thép vững. Nếu điểm tựa yếu, thanh đòn bẩy sẽ gãy hoặc lún xuống trước khi vật kịp nhấc lên. Trong các bài tập lớp 8, người ta thường chỉ hỏi về điều kiện cân bằng nên bạn không cần tính lực ở điểm tựa, nhưng hiểu điều này giúp bạn không kê điểm tựa lên chỗ mềm như đất bùn.

Hỏi: Công thức đòn bẩy có dùng được khi thanh đòn bẩy có trọng lượng không?
Đáp: Công thức F₁ · d₁ = F₂ · d₂ trong bài này áp dụng cho thanh nhẹ, tức là bỏ qua trọng lượng của chính thanh đòn bẩy. Nếu thanh nặng và đồng chất, trọng lực của thanh đặt ở chính giữa thanh và tạo thêm một mô-men riêng, bạn phải cộng mô-men này vào phía tương ứng rồi mới viết điều kiện cân bằng. Ví dụ, một thanh sắt nặng 100 N dài 2 m, điểm tựa lệch khỏi giữa thanh, thì trọng lực của thanh sẽ làm thanh nghiêng về phía dài hơn. Trong chương trình lớp 8, các bài tập thường cho thanh nhẹ để bạn tập trung vào công thức chính, còn trường hợp thanh nặng sẽ gặp lại ở lớp 10 với bài toán mô-men lực đầy đủ.

Kết luận

Đòn bẩy cân bằng chỉ gói gọn trong một công thức: F₁ · d₁ = F₂ · d₂. Bạn hãy nhớ ba điều: cánh tay đòn đo đến giá của lực, không đo đến điểm đặt lực; lực và cánh tay đòn tỉ lệ nghịch với nhau, tay đòn dài thì lực nhỏ; và được lợi về lực thì thiệt về đường đi, không có chuyện vừa nhẹ tay vừa đỡ di chuyển. Làm xong 5 bài tập ở trên, bạn đã đủ tự tin để tính lực, tính tay đòn hay tính trọng lượng vật trong mọi bài toán đòn bẩy lớp 8 — và cũng hiểu vì sao một thanh gỗ dài qua tay ông nội lại nâng được hòn đá mà hai bàn tay cậu bé không nhúc nhích nổi.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗