Bạn đã bao giờ thắc mắc vì sao một con tàu thép nặng hàng nghìn tấn vẫn nổi lềnh bềnh trên mặt biển, trong khi một viên bi sắt bé xíu thả xuống nước lại chìm nghỉm ngay lập tức? Hay vì sao khi bạn bước xuống hồ bơi, cơ thể bỗng trở nên nhẹ bẫng, nhấc chân lên dễ dàng hơn hẳn trên cạn? Câu trả lời nằm ở một lực vô hình mà nước — và mọi chất lỏng — đều tác dụng lên vật nhúng trong nó: lực đẩy Archimedes. Hơn hai nghìn năm trước, nhà bác học Archimedes đã hét lên "Eureka!" khi phát hiện ra nó trong bồn tắm, và đến nay, công thức của ông vẫn là chìa khóa để giải thích mọi chuyện từ tàu thuyền, khinh khí cầu cho tới vì sao cá có thể lơ lửng giữa dòng nước.
Trong bài viết này, bạn sẽ hiểu lực đẩy Archimedes từ gốc: nó sinh ra từ đâu, công thức F_A = d · V có ý nghĩa gì, từng đại lượng trong công thức đo bằng đơn vị nào, và vì sao thể tích trong công thức chỉ tính phần vật chìm trong chất lỏng chứ không phải cả vật. Bạn sẽ tính 4 ví dụ từng bước, tránh 5 lỗi sai mà học sinh hay mắc nhất, rồi tự luyện 5 bài tập trắc nghiệm có đáp án giải thích cặn kẽ. Cuối bài là 5 câu hỏi thường gặp để bạn hiểu vì sao tàu thép nổi được, vì sao lặn càng sâu lực đẩy không tăng, và vì sao quả bóng bay lại bay lên trời.

Lực đẩy Archimedes là gì? Công thức F_A = d · V
Lực đẩy Archimedes là lực mà chất lỏng (hoặc chất khí) tác dụng lên một vật nhúng trong nó, có phương thẳng đứng, chiều từ dưới lên trên, và có độ lớn bằng trọng lượng của phần chất lỏng mà vật chiếm chỗ. Nói cách khác, khi bạn nhúng một vật vào nước, vật đã "đuổi" một lượng nước ra khỏi chỗ của nó, và lượng nước bị đuổi đi đó có trọng lượng bao nhiêu thì lực đẩy tác dụng lên vật cũng lớn bấy nhiêu. Công thức tính lực đẩy Archimedes là F_A = d · V, trong đó F_A là lực đẩy Archimedes, đo bằng niutơn (N); d là trọng lượng riêng của chất lỏng, đo bằng niutơn trên mét khối (N/m³); V là thể tích phần vật chìm trong chất lỏng, đo bằng mét khối (m³).
Bạn hãy để ý kĩ ba điều trong công thức này. Thứ nhất, d là trọng lượng riêng của CHẤT LỎNG, không phải của vật. Nhúng cùng một vật vào nước và vào dầu thì lực đẩy khác nhau, vì trọng lượng riêng của nước và dầu khác nhau. Thứ hai, V là thể tích PHẦN CHÌM của vật, không phải thể tích toàn bộ vật. Một khối gỗ nổi trên mặt nước chỉ chìm một phần, thì V chỉ tính phần chìm dưới nước mà thôi. Thứ ba, lực đẩy KHÔNG phụ thuộc vào độ sâu: nhúng vật xuống sâu 1 mét hay 10 mét, chỉ cần thể tích phần chìm không đổi thì lực đẩy vẫn như nhau. Nhiều bạn tưởng càng sâu lực đẩy càng lớn vì áp suất tăng, nhưng áp suất tăng đều ở cả mặt trên và mặt dưới của vật nên phần chênh lệch — chính là lực đẩy — không đổi.
Trọng lượng riêng của một số chất lỏng thường gặp (lấy g ≈ 10 m/s² như SGK KHTN 8): nước 10000 N/m³, nước biển khoảng 10300 N/m³, dầu ăn khoảng 8000 N/m³, rượu khoảng 8000 N/m³, thủy ngân 136000 N/m³. Trọng lượng riêng liên hệ với khối lượng riêng qua công thức d = 10 · D, trong đó D là khối lượng riêng tính bằng kg/m³. Ví dụ, nước có D = 1000 kg/m³ nên d = 10 × 1000 = 10000 N/m³. Bạn có thể ôn lại cách tính khối lượng riêng trong bài công thức tính khối lượng riêng, và vì lực đẩy sinh ra từ chênh lệch áp suất nên nó cũng liên quan mật thiết tới bài công thức tính áp suất chất lỏng. Khi làm bài tập, bạn có thể kiểm chứng nhanh mọi phép nhân bằng máy tính Casio online trên ClassOn.
Điều kiện nổi, lơ lửng hay chìm của vật cũng suy ra từ lực đẩy. So sánh lực đẩy F_A với trọng lượng P của vật: nếu F_A lớn hơn P thì vật nổi lên; nếu F_A bằng P thì vật lơ lửng trong chất lỏng; nếu F_A nhỏ hơn P thì vật chìm xuống đáy. Đây là lý do tàu thép nổi được: thân tàu rỗng chứa đầy không khí nên thể tích phần chìm rất lớn, lực đẩy đủ lớn để cân bằng với trọng lượng khổng lồ của tàu. Còn viên bi sắt đặc thì thể tích nhỏ, lực đẩy nhỏ hơn trọng lượng nên chìm ngay. Bạn hãy nhớ: vật nổi hay chìm không quyết định bởi vật nặng hay nhẹ, mà bởi lực đẩy so với trọng lượng của chính nó.
Bốn ví dụ tính lực đẩy Archimedes từng bước
Ví dụ 1 (dùng đúng số liệu mẫu): Một vật chìm trong nước chiếm chỗ thể tích V = 0,002 m³. Trọng lượng riêng của nước là d = 10000 N/m³. Tính lực đẩy Archimedes tác dụng lên vật.
Bạn áp dụng công thức F_A = d · V. Bạn thay số: F_A = 10000 × 0,002 = 20 N. Vậy lực đẩy Archimedes tác dụng lên vật là 20 N, hướng thẳng đứng lên trên. Bạn kiểm tra: 10000 × 0,002 = 20, đúng. Bạn hãy để ý: thể tích 0,002 m³ tức là 2 lít nước bị chiếm chỗ, mà 2 lít nước nặng 20 N nên lực đẩy bằng 20 N — khớp với định nghĩa lực đẩy bằng trọng lượng phần chất lỏng bị chiếm chỗ.
Ví dụ 2 (vật chìm xuống đáy): Một quả cầu sắt đặc có thể tích 0,001 m³ chìm hoàn toàn trong nước. Biết khối lượng riêng của sắt là 7800 kg/m³. Tính lực đẩy Archimedes và cho biết vì sao quả cầu chìm.
Bạn tính lực đẩy: quả cầu chìm hoàn toàn nên V = 0,001 m³, F_A = d · V = 10000 × 0,001 = 10 N. Bạn tính trọng lượng quả cầu: khối lượng m = D · V = 7800 × 0,001 = 7,8 kg, trọng lượng P = 10 · m = 78 N (lấy g ≈ 10). Bạn so sánh: F_A = 10 N nhỏ hơn P = 78 N nên quả cầu chìm xuống đáy. Bạn kiểm tra: lực đẩy chỉ bằng trọng lượng của 1 lít nước (10 N), trong khi quả cầu sắt nặng 78 N, nên nước không đủ sức nâng nó — khớp. Bạn hãy để ý: muốn biết vật chìm hay nổi, bạn phải so sánh lực đẩy với trọng lượng, không được chỉ nhìn lực đẩy rồi kết luận.
Ví dụ 3 (vật nổi trên mặt nước): Một khối gỗ có thể tích toàn phần 0,004 m³ nổi trên mặt nước, phần chìm trong nước chiếm 3/4 thể tích khối gỗ. Tính lực đẩy Archimedes và trọng lượng của khối gỗ.
Bạn tính thể tích phần chìm: V = 3/4 × 0,004 = 0,003 m³. Bạn tính lực đẩy: F_A = d · V = 10000 × 0,003 = 30 N. Vì khối gỗ nổi và đứng yên trên mặt nước nên lực đẩy cân bằng với trọng lượng: P = F_A = 30 N. Bạn kiểm tra: khối lượng khối gỗ m = P / 10 = 3 kg, khối lượng riêng D = m / V = 3 / 0,004 = 750 kg/m³, nhỏ hơn khối lượng riêng của nước (1000 kg/m³) nên gỗ nổi — khớp. Bạn hãy để ý: đây là dạng bài ngược rất hay gặp, đề bài cho phần chìm để bạn tính ngược ra trọng lượng; nếu bạn lấy nhầm V = 0,004 m³ thì sẽ ra F_A = 40 N, sai hoàn toàn.
Ví dụ 4 (cùng vật trong hai chất lỏng): Một vật có thể tích 0,005 m³ được nhúng chìm hoàn toàn lần lượt trong dầu ăn (d = 8000 N/m³) và trong nước (d = 10000 N/m³). Tính lực đẩy trong mỗi trường hợp và so sánh.
Bạn tính lực đẩy trong dầu: F_A = 8000 × 0,005 = 40 N. Bạn tính lực đẩy trong nước: F_A = 10000 × 0,005 = 50 N. Bạn so sánh: lực đẩy trong nước lớn hơn trong dầu 10 N, vì trọng lượng riêng của nước lớn hơn của dầu. Bạn kiểm tra: cùng một thể tích chiếm chỗ, chất lỏng nào "nặng" hơn (trọng lượng riêng lớn hơn) thì lực đẩy lớn hơn — khớp với công thức F_A = d · V. Bạn hãy để ý: đây là lý do bạn nổi dễ hơn trong nước biển so với nước ngọt, và là lý do người ta dùng thủy ngân (d = 136000 N/m³) để làm nổi cả những vật bằng sắt trong phòng thí nghiệm.
Năm lỗi sai thường gặp — và cách tránh
Lỗi 1: Lấy thể tích toàn bộ vật thay cho thể tích phần chìm.
Nhiều bạn thấy khối gỗ nổi, thể tích toàn phần 0,004 m³, thì lấy luôn V = 0,004 m³ để tính lực đẩy. Cách tránh: bạn hãy nhớ V trong công thức F_A = d · V chỉ là thể tích PHẦN CHÌM trong chất lỏng. Vật nổi thì V nhỏ hơn thể tích toàn vật; chỉ khi vật chìm hoàn toàn thì V mới bằng thể tích toàn vật. Mỗi lần làm bài, bạn hãy tự hỏi trước: vật chìm hết hay chỉ chìm một phần?
Lỗi 2: Nhầm trọng lượng riêng d của chất lỏng với khối lượng riêng D của vật.
Nhiều bạn thấy đề bài cho khối lượng riêng của vật là 7800 kg/m³ thì lấy luôn số đó làm d trong công thức. Cách tránh: bạn hãy nhớ d là trọng lượng riêng của CHẤT LỎNG (nước 10000 N/m³, dầu 8000 N/m³), đơn vị N/m³; còn D là khối lượng riêng, đơn vị kg/m³, thường là của vật. Hai đại lượng khác nhau cả ý nghĩa lẫn đơn vị, chỉ liên hệ với nhau qua d = 10 · D khi cùng nói về một chất.
Lỗi 3: Quên đổi đơn vị thể tích từ cm³, dm³, lít sang m³.
Nhiều bạn thấy V = 2000 cm³ thì thay thẳng 2000 vào công thức, ra lực đẩy lớn gấp một triệu lần. Cách tránh: bạn hãy nhớ công thức F_A = d · V yêu cầu V tính bằng m³. Bạn đổi trước khi tính: 1 m³ = 1000 dm³ = 1000 lít = 1000000 cm³, nên 2000 cm³ = 0,002 m³, 2 lít = 0,002 m³. Viết bước đổi đơn vị ra giấy rồi mới thay số.
Lỗi 4: Tưởng lực đẩy tăng khi nhúng vật xuống sâu hơn.
Nhiều bạn nghĩ càng lặn sâu, áp suất càng lớn thì lực đẩy càng lớn. Cách tránh: bạn hãy nhớ lực đẩy chỉ phụ thuộc vào d và V, không phụ thuộc độ sâu. Áp suất tăng theo độ sâu đúng, nhưng nó tăng đều ở cả mặt trên và mặt dưới của vật, nên phần chênh lệch tạo ra lực đẩy không đổi. Chỉ khi vật chìm thêm (V tăng) thì lực đẩy mới tăng.
Lỗi 5: Tưởng vật nổi thì lực đẩy bằng 0, vật chìm thì lực đẩy bằng 0.
Nhiều bạn nghĩ vật nổi trên mặt nước thì không còn lực đẩy, hoặc vật đã chìm xuống đáy thì lực đẩy biến mất. Cách tránh: bạn hãy nhớ lực đẩy tác dụng lên vật MIỄN LÀ vật còn chìm một phần trong chất lỏng, dù nổi, lơ lửng hay đã chạm đáy. Vật nổi thì F_A = P; vật chìm xuống đáy thì F_A vẫn khác 0, chỉ là nhỏ hơn P nên vật không nổi lên được, và lúc đó còn có thêm phản lực của đáy đỡ vật.
Năm bài tập tự luyện
Hãy làm 5 bài tập sau đây rồi đối chiếu với bảng đáp án bên dưới. Nhớ chỉ tính thể tích phần chìm và đổi đơn vị về m³ trước khi thay số.
Câu 1: Một vật chìm trong nước chiếm chỗ thể tích V = 0,002 m³. Trọng lượng riêng của nước là 10000 N/m³. Lực đẩy Archimedes tác dụng lên vật là bao nhiêu?
A. 20 N
B. 2 N
C. 200 N
D. 0,2 N
Câu 2: Một quả cầu có thể tích 0,001 m³ chìm hoàn toàn trong nước (d = 10000 N/m³). Lực đẩy Archimedes tác dụng lên quả cầu là bao nhiêu?
A. 1 N
B. 10 N
C. 100 N
D. 1000 N
Câu 3: Một khối gỗ nổi và đứng yên trên mặt nước, trọng lượng của khối gỗ là 30 N. Lực đẩy Archimedes tác dụng lên khối gỗ là bao nhiêu?
A. 0 N
B. 15 N
C. 30 N
D. 60 N
Câu 4: Cùng một vật được nhúng chìm hoàn toàn lần lượt trong dầu ăn (d = 8000 N/m³) và trong nước (d = 10000 N/m³). Lực đẩy tác dụng lên vật khi ở trong dầu so với khi ở trong nước thì:
A. Lớn hơn
B. Nhỏ hơn
C. Bằng nhau
D. Bằng 0
Câu 5: Một chiếc thuyền nổi và đứng yên trên mặt nước. Lực đẩy Archimedes tác dụng lên thuyền như thế nào so với trọng lượng của thuyền?
A. Bằng trọng lượng của thuyền
B. Bằng 0
C. Lớn hơn trọng lượng của thuyền
D. Nhỏ hơn trọng lượng của thuyền
| Câu | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| Đáp án | A | B | C | B | A |
Giải thích Câu 1 — Đáp án A đúng: Áp dụng F_A = d · V = 10000 × 0,002 = 20 N. Đáp án B sai vì 2 N là kết quả khi lấy V = 0,0002 m³, nhỏ hơn thể tích thật 10 lần. Đáp án C sai vì 200 N là kết quả khi lấy V = 0,02 m³, lớn hơn thể tích thật 10 lần. Đáp án D sai vì 0,2 N không có phép tính nào cho ra.
Giải thích Câu 2 — Đáp án B đúng: Quả cầu chìm hoàn toàn nên V = 0,001 m³, F_A = 10000 × 0,001 = 10 N. Đáp án A sai vì 1 N là kết quả khi lấy V = 0,0001 m³. Đáp án C sai vì 100 N là kết quả khi lấy V = 0,01 m³. Đáp án D sai vì 1000 N là kết quả khi quên đổi đơn vị, lấy V = 1000 cm³ thay thẳng vào công thức.
Giải thích Câu 3 — Đáp án C đúng: Khối gỗ nổi và đứng yên nên hai lực tác dụng lên nó cân bằng nhau: lực đẩy hướng lên bằng trọng lượng hướng xuống, F_A = P = 30 N. Đáp án A sai vì vật còn chìm một phần trong nước nên lực đẩy khác 0. Đáp án B sai vì 15 N là một nửa trọng lượng, không có căn cứ. Đáp án D sai vì 60 N gấp đôi trọng lượng, vật sẽ bị đẩy vọt lên khỏi mặt nước chứ không đứng yên.
Giải thích Câu 4 — Đáp án B đúng: Cùng một thể tích phần chìm, lực đẩy tỉ lệ với trọng lượng riêng của chất lỏng. Dầu có d = 8000 N/m³ nhỏ hơn nước (10000 N/m³) nên lực đẩy trong dầu nhỏ hơn trong nước (40 N so với 50 N với V = 0,005 m³). Đáp án A sai vì ngược lại. Đáp án C sai vì hai chất lỏng có trọng lượng riêng khác nhau nên lực đẩy khác nhau. Đáp án D sai vì lực đẩy trong dầu khác 0.
Giải thích Câu 5 — Đáp án A đúng: Thuyền nổi và đứng yên trên mặt nước nên lực đẩy cân bằng với trọng lượng: F_A = P. Đáp án B sai vì thuyền còn chìm một phần trong nước nên lực đẩy khác 0. Đáp án C sai vì nếu lực đẩy lớn hơn trọng lượng thì thuyền sẽ nổi lên cao dần, không đứng yên. Đáp án D sai vì nếu lực đẩy nhỏ hơn trọng lượng thì thuyền sẽ chìm xuống.
Câu hỏi thường gặp về lực đẩy Archimedes
Hỏi: Vì sao tàu thép nặng hàng nghìn tấn vẫn nổi được trên biển?
Đáp: Vì thân tàu rỗng, chứa đầy không khí nên thể tích phần chìm rất lớn. Lực đẩy F_A = d · V tỉ lệ với thể tích phần chìm, mà thể tích này đủ lớn để lực đẩy cân bằng với trọng lượng khổng lồ của tàu. Tàu nổi không phải vì thép nhẹ, mà vì hình dạng rỗng của tàu làm thể tích chiếm chỗ lớn. Nếu đổ đầy nước vào khoang tàu, thể tích chiếm chỗ không đổi nhưng trọng lượng tăng vọt, tàu sẽ chìm.
Hỏi: Lực đẩy có tăng khi vật lặn càng sâu không?
Đáp: Không. Lực đẩy chỉ phụ thuộc vào trọng lượng riêng của chất lỏng và thể tích phần chìm, không phụ thuộc độ sâu. Khi lặn sâu hơn, áp suất tăng nhưng tăng đều ở mọi phía của vật nên phần chênh lệch tạo ra lực đẩy không đổi. Bạn cảm thấy "nặng" hơn khi lặn sâu là do áp suất nước đè lên cơ thể, không phải do lực đẩy thay đổi.
Hỏi: Vật đã chìm xuống đáy thì còn chịu lực đẩy Archimedes không?
Đáp: Còn. Miễn là vật còn ngập trong chất lỏng thì lực đẩy vẫn tác dụng lên nó, chỉ là lực đẩy nhỏ hơn trọng lượng nên vật không nổi lên được. Khi vật chạm đáy, đáy sẽ tác dụng thêm một phản lực đỡ vật, ba lực (trọng lượng, lực đẩy, phản lực của đáy) cân bằng nhau. Đó cũng là lý do bạn nhấc một tảng đá dưới nước thấy nhẹ hơn nhấc nó trên cạn.
Hỏi: Vì sao quả bóng bay bơm khí heli lại bay lên trời?
Đáp: Vì không khí cũng là một chất lưu và cũng tạo ra lực đẩy Archimedes. Quả bóng bay chứa khí heli rất nhẹ, trọng lượng của bóng nhỏ hơn lực đẩy của không khí tác dụng lên nó (bằng trọng lượng của lượng không khí mà bóng chiếm chỗ), nên bóng bay lên. Khi bóng bay lên cao, không khí loãng dần, trọng lượng riêng của không khí giảm, lực đẩy giảm theo cho tới khi cân bằng với trọng lượng thì bóng lơ lửng.
Hỏi: Lực đẩy trong nước biển và nước ngọt có khác nhau không?
Đáp: Có. Nước biển có trọng lượng riêng khoảng 10300 N/m³, lớn hơn nước ngọt (10000 N/m³) nên cùng một vật, lực đẩy trong nước biển lớn hơn trong nước ngọt. Vì vậy bạn nổi dễ hơn khi bơi ở biển so với bơi ở hồ nước ngọt, và tàu chở hàng khi đi từ sông ra biển sẽ nổi cao hơn một chút.
Kết luận
Lực đẩy Archimedes chỉ gói gọn trong một công thức: F_A = d · V — lực đẩy bằng trọng lượng riêng của chất lỏng nhân với thể tích phần vật chìm trong chất lỏng. Bạn hãy nhớ ba điều: d là trọng lượng riêng của CHẤT LỎNG, V chỉ tính PHẦN CHÌM, và lực đẩy không phụ thuộc độ sâu. Làm xong 5 bài tập ở trên, bạn đã đủ tự tin để tính lực đẩy trong mọi tình huống, đoán được vật nổi hay chìm — và cũng hiểu vì sao con tàu thép khổng lồ vẫn nổi, vì sao bạn nhẹ bẫng khi ở dưới nước, và vì sao quả bóng bay lại bay lên trời.