Bạn đã bao giờ vặn một con ốc bị gỉ chặt chưa? Bạn cầm cờ lê ngắn, dùng hết sức mà con ốc vẫn không nhúc nhích. Bạn đổi sang cây cờ lê dài hơn, đẩy nhẹ một cái là con ốc xoay ngay. Lực tay của bạn không thay đổi, vậy điều gì đã khác? Câu trả lời nằm ở khoảng cách từ trục quay đến chỗ bạn đặt tay: càng xa trục, lực càng dễ làm vật quay. Đại lượng đo tác dụng làm quay này có tên là mô-men lực, và chỉ với một công thức ngắn gọn M = F · d, bạn sẽ tính được mọi bài toán về vặn ốc, mở nắp chai hay cân bằng đòn bẩy trong chương trình lớp 8.
Trong bài viết này, bạn sẽ hiểu mô-men lực từ gốc: mô-men lực là gì, cánh tay đòn là gì và vì sao nó phải là khoảng cách vuông góc từ trục quay đến giá của lực, cách tính mô-men trong đủ dạng bài tập. Bạn sẽ tính 4 ví dụ từng bước, từ lực vuông góc đơn giản đến lực xiên góc 30 độ, tránh 5 lỗi sai mà học sinh hay mắc nhất, rồi tự luyện 5 bài tập trắc nghiệm có đáp án giải thích cặn kẽ. Cuối bài là 5 câu hỏi thường gặp để bạn hiểu vì sao cờ lê càng dài càng dễ vặn, vì sao lực đẩy đúng vào trục quay thì vật không quay, và vì sao đơn vị niutơn mét không phải là jun.

Mô-men lực là gì? Công thức M = F · d
Mô-men lực đối với một trục quay là đại lượng đặc trưng cho tác dụng làm quay của lực, được đo bằng tích của độ lớn lực với cánh tay đòn của nó. Công thức viết là M = F · d, trong đó M là mô-men lực, đơn vị niutơn mét (N·m); F là độ lớn của lực tác dụng, đơn vị niutơn (N); d là cánh tay đòn, đơn vị mét (m). Bạn hãy nhớ: mô-men lực không chỉ phụ thuộc vào lực mạnh hay yếu, mà còn phụ thuộc vào vị trí đặt lực — cùng một lực, đặt càng xa trục quay thì mô-men càng lớn, vật càng dễ quay.
Cánh tay đòn là điểm mấu chốt khó nhất của cả bài, nên bạn hãy nắm thật chắc: cánh tay đòn d là khoảng cách VUÔNG GÓC từ trục quay đến GIÁ của lực, tức là đường thẳng chứa vectơ lực. Khi lực tác dụng vuông góc với thanh, cánh tay đòn bằng đúng khoảng cách từ trục quay đến điểm đặt lực, và mô-men đạt giá trị lớn nhất. Khi lực xiên một góc, cánh tay đòn ngắn lại: nếu khoảng cách từ trục quay đến điểm đặt lực là r và góc giữa lực với đoạn thẳng nối trục quay đến điểm đặt là α thì d = r nhân sin α, nên M = F nhân r nhân sin α. Khi giá của lực đi qua trục quay hoặc song song với trục quay thì cánh tay đòn bằng 0, mô-men bằng 0, lực không làm vật quay dù lực có lớn đến đâu. Bạn hãy ghi nhớ thêm: mô-men lực có chiều quay, thuận chiều kim đồng hồ hoặc ngược chiều kim đồng hồ, và khi vật cân bằng thì tổng mô-men theo chiều kim đồng hồ bằng tổng mô-men ngược chiều — đó là quy tắc mô-men, nền tảng để giải các bài toán đòn bẩy cân bằng. Lực không chỉ làm vật quay mà khi tác dụng lên một bề mặt còn tạo ra áp suất, bạn có thể xem thêm bài áp suất chất lỏng để thấy cùng một lực tác dụng lên diện tích khác nhau thì áp suất khác nhau. Để tính trọng lượng của vật trước khi tính mô-men, bạn có thể ôn lại bài khối lượng riêng và dùng P = m nhân g với g bằng 10 m/s² theo SGK.
Cách tính mô-men lực chỉ có ba bước. Bước một, bạn xác định trục quay và vẽ giá của lực, tức đường thẳng chứa vectơ lực. Bước hai, bạn tìm cánh tay đòn d bằng cách hạ đường vuông góc từ trục quay xuống giá của lực và đo độ dài đoạn vuông góc đó; nếu lực vuông góc với thanh thì d chính là khoảng cách từ trục đến điểm đặt lực, nếu lực xiên thì dùng d = r nhân sin α. Bước ba, bạn nhân độ lớn lực với cánh tay đòn: M = F nhân d, đơn vị niutơn mét. Bạn hãy nhớ kiểm tra lại hai điều trước khi chốt đáp án: lực có vuông góc với thanh không, và giá của lực có đi qua trục quay không. Bạn có thể kiểm chứng nhanh mọi phép nhân bằng máy tính Casio online trên ClassOn mỗi khi làm bài tập về nhà.
Bốn ví dụ tính mô-men lực từng bước
Ví dụ 1 (dùng đúng số liệu mẫu): Một lực 50 N tác dụng vuông góc ở đầu một thanh dài 0,4 m, trục quay đặt ở đầu kia của thanh. Tính mô-men lực đối với trục quay.
Bạn xác định cánh tay đòn: lực vuông góc với thanh nên d bằng đúng khoảng cách từ trục quay đến điểm đặt lực, tức d = 0,4 m. Bạn áp dụng công thức: M = F nhân d = 50 nhân 0,4 = 20 N·m. Bạn kiểm tra: đơn vị của tích lực nhân khoảng cách là niutơn nhân mét, tức N·m — khớp. Bạn hãy để ý: đây là dạng bài đơn giản nhất, chỉ cần nhớ M = F nhân d là trả lời được ngay.
Ví dụ 2 (vặn ốc bằng cờ lê): Một người dùng cờ lê dài 0,3 m để vặn một con ốc, lực tay tác dụng vuông góc ở đầu cờ lê là 100 N. Tính mô-men lực đối với trục của con ốc.
Bạn xác định cánh tay đòn: lực vuông góc với cờ lê nên d bằng chiều dài cờ lê, tức d = 0,3 m. Bạn áp dụng công thức: M = F nhân d = 100 nhân 0,3 = 30 N·m. Bạn kiểm tra: nếu dùng cờ lê dài gấp đôi là 0,6 m với cùng lực 100 N thì mô-men thành 60 N·m, gấp đôi — khớp với kinh nghiệm thực tế là cờ lê càng dài càng dễ vặn. Bạn hãy để ý: con ốc càng gỉ chặt thì cần mô-men càng lớn, và cách tăng mô-men dễ nhất là dùng cờ lê dài hơn thay vì gồng sức mạnh hơn.
Ví dụ 3 (lực xiên góc 30 độ): Một lực 100 N tác dụng tại điểm A cách trục quay O một đoạn OA = 1 m, lực hợp với đoạn OA một góc 30°. Tính mô-men lực đối với trục quay O.
Bạn xác định cánh tay đòn: lực xiên nên d không bằng OA mà bằng OA nhân sin 30°, tức d = 1 nhân 0,5 = 0,5 m. Bạn áp dụng công thức: M = F nhân d = 100 nhân 0,5 = 50 N·m. Bạn kiểm tra: nếu lực vuông góc với OA thì d bằng 1 m và mô-men bằng 100 N·m, lớn gấp đôi; lực xiên 30° chỉ tạo ra một nửa mô-men — khớp, vì chỉ thành phần vuông góc của lực mới làm vật quay. Bạn hãy để ý: đây là chỗ học sinh hay sai nhất, lấy luôn OA = 1 m làm cánh tay đòn rồi ra đáp án 100 N·m; bạn phải nhân thêm sin của góc hợp bởi lực và đoạn OA.
Ví dụ 4 (cần bao nhiêu lực?): Muốn tạo mô-men lực 20 N·m để mở một nắp chai, bạn dùng cờ lê dài 0,2 m. Hỏi cần tác dụng lực bao nhiêu, giả sử lực vuông góc với cờ lê?
Bạn viết công thức: M = F nhân d, suy ra F = M chia d. Bạn thay số: F = 20 chia 0,2 = 100 N. Bạn kiểm tra: nếu dùng cờ lê dài 0,4 m thì lực cần thiết chỉ còn 20 chia 0,4 = 50 N, giảm một nửa — khớp với quy tắc cánh tay đòn càng dài thì lực cần càng nhỏ. Bạn hãy để ý: dạng bài này ngược với ba ví dụ trên, đề bài cho mô-men rồi hỏi lực; cách làm nhanh nhất là biến đổi công thức M = F nhân d thành F = M chia d trước rồi mới thay số.
Năm lỗi sai thường gặp — và cách tránh
Lỗi 1: Lấy khoảng cách từ trục quay đến điểm đặt lực làm cánh tay đòn khi lực xiên.
Nhiều bạn thấy OA = 1 m thì lấy luôn d = 1 m dù lực xiên góc 30°, ra mô-men gấp đôi đáp án đúng. Cách tránh: bạn hãy nhớ cánh tay đòn là khoảng cách VUÔNG GÓC từ trục quay đến GIÁ của lực; khi lực xiên thì d = r nhân sin α, chỉ khi lực vuông góc với thanh thì d mới bằng khoảng cách đến điểm đặt.
Lỗi 2: Nhầm đơn vị niutơn mét với jun.
Nhiều bạn thấy N·m thì ghi đáp án là jun vì jun cũng bằng niutơn nhân mét. Cách tránh: bạn hãy nhớ mô-men lực và công là hai đại lượng khác nhau: công đo năng lượng chuyển hóa, còn mô-men đo tác dụng làm quay; dù cùng thứ nguyên nhưng mô-men lực luôn ghi đơn vị N·m, không ghi jun.
Lỗi 3: Quên trường hợp mô-men bằng 0.
Nhiều bạn tính mô-men cho lực có giá đi qua trục quay mà vẫn nhân F với khoảng cách đến điểm đặt. Cách tránh: bạn hãy nhớ khi giá của lực đi qua trục quay hoặc song song với trục quay thì cánh tay đòn bằng 0, mô-men bằng 0; lực đẩy đúng vào trục quay thì vật không quay, giống như bạn đẩy đúng vào bản lề của cánh cửa.
Lỗi 4: Nhầm chiều mô-men khi dùng quy tắc mô-men.
Nhiều bạn cộng mô-men cùng chiều kim đồng hồ với mô-men ngược chiều mà không đổi dấu, rồi kết luận vật không cân bằng. Cách tránh: bạn hãy nhớ quy tắc mô-men: vật cân bằng khi tổng mô-men theo chiều kim đồng hồ bằng tổng mô-men ngược chiều; hai chiều ngược nhau phải đặt dấu ngược nhau khi cộng.
Lỗi 5: Tưởng lực càng lớn thì mô-men càng lớn bất kể điểm đặt.
Nhiều bạn so sánh hai lực chỉ bằng độ lớn mà quên cánh tay đòn. Cách tránh: bạn hãy nhớ mô-men là TÍCH của lực với cánh tay đòn; một lực 50 N đặt cách trục 0,4 m tạo mô-men 20 N·m, lớn hơn lực 100 N đặt cách trục 0,1 m chỉ tạo mô-men 10 N·m.
Năm bài tập tự luyện
Hãy làm 5 bài tập sau đây rồi đối chiếu với bảng đáp án bên dưới. Nhớ xác định cánh tay đòn trước khi nhân với lực.
Câu 1: Một lực 50 N tác dụng vuông góc ở đầu một thanh dài 0,4 m, trục quay ở đầu kia. Mô-men lực đối với trục quay bằng bao nhiêu?
A. 20 N·m
B. 12,5 N·m
C. 90 N·m
D. 200 N·m
Câu 2: Một người dùng cờ lê dài 0,3 m để vặn ốc, lực tay vuông góc ở đầu cờ lê là 100 N. Mô-men lực đối với trục của con ốc bằng bao nhiêu?
A. 300 N·m
B. 30 N·m
C. 3 N·m
D. 0,3 N·m
Câu 3: Một lực 100 N tác dụng tại điểm A cách trục quay O một đoạn OA = 1 m, lực hợp với đoạn OA một góc 30°. Mô-men lực đối với trục quay O bằng bao nhiêu?
A. 100 N·m
B. 25 N·m
C. 50 N·m
D. 86,6 N·m
Câu 4: Muốn tạo mô-men lực 20 N·m bằng cờ lê dài 0,2 m, cần tác dụng lực bao nhiêu (lực vuông góc với cờ lê)?
A. 4 N
B. 40 N
C. 100 N
D. 10 N
Câu 5: Một lực có giá đi qua trục quay. Mô-men của lực đó đối với trục quay bằng bao nhiêu?
A. Lớn nhất
B. Bằng 0
C. Bằng F nhân d
D. Không xác định được
| Câu | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| Đáp án | A | B | C | C | B |
Giải thích Câu 1 — Đáp án A đúng: Lực vuông góc với thanh nên d = 0,4 m, M = 50 nhân 0,4 = 20 N·m. Đáp án B sai vì 12,5 là kết quả khi chia nhầm 50 cho 4. Đáp án C sai vì 90 không có phép tính nào cho ra. Đáp án D sai vì 200 là kết quả khi nhân nhầm 50 với 4 thay vì 0,4.
Giải thích Câu 2 — Đáp án B đúng: M = 100 nhân 0,3 = 30 N·m. Đáp án A sai vì 300 là kết quả khi nhân nhầm 100 với 3 thay vì 0,3. Đáp án C sai vì 3 là kết quả khi chia nhầm 100 cho 30. Đáp án D sai vì 0,3 chỉ là chiều dài cờ lê, không phải mô-men.
Giải thích Câu 3 — Đáp án C đúng: Lực xiên nên d = OA nhân sin 30° = 1 nhân 0,5 = 0,5 m, M = 100 nhân 0,5 = 50 N·m. Đáp án A sai vì 100 N·m là kết quả khi lấy luôn OA làm cánh tay đòn mà quên nhân sin 30°. Đáp án B sai vì 25 là kết quả khi nhân nhầm thêm một lần 0,5 nữa. Đáp án D sai vì 86,6 là kết quả khi dùng cos 30° thay vì sin 30°.
Giải thích Câu 4 — Đáp án C đúng: Từ M = F nhân d suy ra F = M chia d = 20 chia 0,2 = 100 N. Đáp án A sai vì 4 là kết quả khi nhân nhầm 20 với 0,2 thay vì chia. Đáp án B sai vì 40 là kết quả khi chia nhầm 20 cho 0,5. Đáp án D sai vì 10 là kết quả khi chia nhầm 20 cho 2 thay vì 0,2.
Giải thích Câu 5 — Đáp án B đúng: Khi giá của lực đi qua trục quay thì cánh tay đòn bằng 0, nên mô-men bằng 0. Đáp án A sai vì mô-men lớn nhất khi lực vuông góc với cánh tay đòn dài nhất, không phải khi giá lực qua trục. Đáp án C sai vì F nhân d chỉ đúng khi d khác 0, ở đây d bằng 0. Đáp án D sai vì mô-men xác định được và bằng 0.
Câu hỏi thường gặp về mô-men lực
Hỏi: Mô-men lực khác gì với lực?
Đáp: Lực đo tác dụng làm vật chuyển động tịnh tiến hoặc biến dạng, còn mô-men lực đo tác dụng làm vật QUAY quanh một trục. Cùng một lực nhưng đặt ở vị trí khác nhau sẽ tạo mô-men khác nhau, vì vậy mô-men phụ thuộc cả độ lớn lực và cánh tay đòn, còn lực thì không.
Hỏi: Vì sao cờ lê càng dài càng dễ vặn ốc?
Đáp: Vì cánh tay đòn d càng dài thì mô-men M = F nhân d càng lớn với cùng một lực tay. Muốn tạo mô-men đủ lớn để thắng lực ma sát của con ốc, bạn có thể tăng lực hoặc tăng chiều dài cờ lê; tăng chiều dài thường dễ hơn nhiều so với gồng sức.
Hỏi: Mô-men lực bằng 0 trong trường hợp nào?
Đáp: Khi giá của lực đi qua trục quay hoặc song song với trục quay, cánh tay đòn bằng 0 nên mô-men bằng 0. Ví dụ bạn đẩy cánh cửa đúng vào đường bản lề thì cửa không quay, dù bạn đẩy rất mạnh.
Hỏi: Đơn vị niutơn mét có phải là jun không?
Đáp: Về thứ nguyên thì 1 N·m bằng 1 J, nhưng về ý nghĩa vật lí thì khác nhau: jun đo công và năng lượng, còn niutơn mét đo mô-men lực. Trong vật lí, mô-men lực luôn ghi đơn vị N·m, không ghi jun, để tránh nhầm lẫn giữa tác dụng làm quay với năng lượng.
Hỏi: Quy tắc mô-men phát biểu như thế nào?
Đáp: Một vật có trục quay cố định cân bằng khi tổng mô-men của các lực làm vật quay theo chiều kim đồng hồ bằng tổng mô-men của các lực làm vật quay ngược chiều kim đồng hồ. Quy tắc này là nền tảng để giải các bài toán đòn bẩy cân bằng và cân đòn ở lớp 8.
Kết luận
Mô-men lực chỉ gói gọn trong một công thức: M = F · d. Bạn hãy nhớ ba điều: mô-men đo tác dụng làm quay, không phải độ lớn của lực; cánh tay đòn là khoảng cách vuông góc từ trục quay đến giá của lực, không phải khoảng cách đến điểm đặt khi lực xiên; và lực có giá đi qua trục quay thì mô-men bằng 0. Làm xong 5 bài tập ở trên, bạn đã đủ tự tin để tính mô-men lực trong mọi tình huống ở lớp 8 — và cũng hiểu vì sao người thợ luôn chọn cây cờ lê dài nhất trong hộp đồ nghề mỗi khi gặp con ốc cứng đầu.