Nhân một vectơ khác vectơ không với 2 cho một vectơ dài gấp đôi và giữ nguyên hướng. Nhân với −2 vẫn cho độ dài gấp đôi nhưng đổi hướng. Bài 9 Toán 10 Kết nối tri thức dùng phép nhân này để nhận biết hai vectơ cùng phương, chứng minh ba điểm thẳng hàng và xác định vị trí của trung điểm, trọng tâm.

Định nghĩa tích của một vectơ với một số
Cho số thực \(k\) và vectơ \(\vec a\). Nếu \(k=0\) hoặc \(\vec a=\vec 0\) thì \(k\vec a=\vec 0\). Trong các trường hợp còn lại, \(k\vec a\) cùng hướng với \(\vec a\) khi \(k>0\) và ngược hướng khi \(k<0\).
Độ dài luôn thỏa mãn \(\lvert k\vec a\rvert=\lvert k\rvert\lvert\vec a\rvert\). Với \(\vec a\ne\vec 0\), \(\lvert k\rvert>1\) làm vectơ dài hơn; \(0<\lvert k\rvert<1\) làm vectơ ngắn hơn. Như vậy dấu của \(k\) quyết định hướng, còn trị tuyệt đối của \(k\) quyết định hệ số thay đổi độ dài.
Tính chất và ứng dụng
Với mọi số thực \(k,m\) và mọi vectơ \(\vec a,\vec b\):
- \(k(m\vec a)=(km)\vec a\).
- \((k+m)\vec a=k\vec a+m\vec a\).
- \(k(\vec a+\vec b)=k\vec a+k\vec b\).
- \(1\vec a=\vec a\) và \((-1)\vec a=-\vec a\).
Hai vectơ cùng phương và ba điểm thẳng hàng
Cho \(\vec b\ne\vec 0\). Hai vectơ \(\vec a,\vec b\) cùng phương khi và chỉ khi có một số thực \(k\) sao cho \(\vec a=k\vec b\). Số \(k\) là duy nhất; nếu \(\vec a=\vec 0\) thì \(k=0\).
Với \(A\ne B\), ba điểm \(A,B,C\) thẳng hàng khi và chỉ khi \(\overrightarrow{AC}=k\overrightarrow{AB}\) với một số thực \(k\). Điều kiện \(A\ne B\) bảo đảm \(\overrightarrow{AB}\) không phải vectơ không.
Phân tích một vectơ theo hai vectơ không cùng phương
Trong mặt phẳng, nếu \(\vec a\) và \(\vec b\) không cùng phương thì mọi vectơ \(\vec u\) đều có một cách biểu diễn duy nhất dưới dạng \(\vec u=x\vec a+y\vec b\), với \(x,y\) là các số thực.
Để hình dung cách tìm \(x,y\), đặt các vectơ chung gốc \(O\), gọi \(U\) là ngọn của \(\vec u\), rồi qua \(U\) kẻ các đường song song với hai phương đã cho. Các giao điểm trên hai đường qua \(O\) xác định hai thành phần có tổng là \(\vec u\) theo quy tắc hình bình hành. Nếu \(U\) nằm trên một trong hai đường qua \(O\), thành phần theo phương còn lại là vectơ không.
Trung điểm và trọng tâm
Nếu \(I\) là trung điểm \(AB\) và \(M\) tùy ý thì \(\overrightarrow{MI}=\tfrac12(\overrightarrow{MA}+\overrightarrow{MB})\). Thật vậy, \(\overrightarrow{IA}+\overrightarrow{IB}=\vec 0\), nên tổng hai vectơ ở vế phải trước khi chia bằng \(2\overrightarrow{MI}\).
Nếu \(G\) là trọng tâm tam giác \(ABC\), thì \(\overrightarrow{MG}=\tfrac13(\overrightarrow{MA}+\overrightarrow{MB}+\overrightarrow{MC})\). Lấy \(I\) là trung điểm \(BC\), ta có \(\overrightarrow{AG}=\tfrac23\overrightarrow{AI}\). Do đó \(\overrightarrow{MG}=\tfrac13\overrightarrow{MA}+\tfrac23\overrightarrow{MI}\), rồi thay công thức trung điểm vào là được.
Ví dụ có lời giải
Ví dụ 1. Tính độ dài và xác định hướng
Cho \(\lvert\vec a\rvert=3\).
a) \(\lvert2\vec a\rvert=2\cdot3=6\). Vì \(2>0\), \(2\vec a\) cùng hướng với \(\vec a\).
b) \(\lvert-2\vec a\rvert=\lvert-2\rvert\cdot3=6\). Vì \(-2<0\), \(-2\vec a\) ngược hướng với \(\vec a\).
c) \(\lvert\tfrac12\vec a\rvert=\tfrac32\). Vectơ \(\tfrac12\vec a\) cùng hướng với \(\vec a\).
Ví dụ 2. Tìm hệ số khi biết độ dài
Nếu \(\lvert\vec a\rvert=4\) và \(\lvert k\vec a\rvert=12\), ta có \(4\lvert k\rvert=12\). Vậy \(k=3\) hoặc \(k=-3\). Nếu đề còn yêu cầu cùng hướng thì chỉ nhận \(k=3\).
Ví dụ 3. Chứng minh ba điểm thẳng hàng
Cho \(A\ne B\) và \(\overrightarrow{CA}=-2\overrightarrow{AB}\). Vì \(\overrightarrow{AC}=-\overrightarrow{CA}=2\overrightarrow{AB}\), ba điểm \(A,B,C\) thẳng hàng. Hệ số 2 cho biết \(C\) nằm trên tia \(AB\) và \(AC=2AB\).
Ví dụ 4. Nhân theo tọa độ (xem trước bài sau)
Nếu \(\vec a=(2;1)\) thì \(3\vec a=(6;3)\), \(-\vec a=(-2;-1)\). Nói chung, \(k(x;y)=(kx;ky)\). Hai vectơ tọa độ \((x_1;y_1)\) và \((x_2;y_2)\) cùng phương khi \(x_1y_2-y_1x_2=0\); cách kiểm tra này không cần chia cho tọa độ bằng 0.
Bài tập tự luyện
a) Cho \(\lvert\vec u\rvert=5\). Tính \(\lvert-3\vec u\rvert\) và xác định hướng của \(-3\vec u\) so với \(\vec u\).
b) Rút gọn \(2(\vec u+\vec v)-3\vec u+\vec v\).
c) Cho \(A\ne B\), \(\overrightarrow{AC}=-\tfrac12\overrightarrow{AB}\). Chứng minh \(A,B,C\) thẳng hàng và xác định điểm nằm giữa.
d) Cho \(G\) là trọng tâm tam giác \(ABC\). Viết \(\overrightarrow{AG}\) theo \(\overrightarrow{AB}\) và \(\overrightarrow{AC}\).
Lời giải
a) \(\lvert-3\vec u\rvert=3\cdot5=15\). Vì hệ số âm và \(\vec u\ne\vec 0\), hai vectơ ngược hướng.
b) Phân phối hệ số rồi gộp các vectơ giống nhau: \(2\vec u+2\vec v-3\vec u+\vec v=-\vec u+3\vec v\).
c) \(\overrightarrow{AC}\) là bội của vectơ khác không \(\overrightarrow{AB}\) nên ba điểm thẳng hàng. Hệ số âm cho biết \(C\) và \(B\) nằm trên hai tia đối nhau có gốc \(A\), vậy \(A\) nằm giữa \(B\) và \(C\).
d) Dùng công thức trọng tâm với \(M=A\). Vì \(\overrightarrow{AA}=\vec 0\), suy ra \(\overrightarrow{AG}=\tfrac13(\overrightarrow{AB}+\overrightarrow{AC})\).
Câu hỏi thường gặp
Số nhân càng lớn thì vectơ càng dài phải không?
Không thể chỉ so sánh số nhân. Với cùng một vectơ khác không, \(-3\) cho vectơ dài hơn \(2\) vì \(\lvert-3\rvert>\lvert2\rvert\).
Hai vectơ cùng phương có bằng nhau không?
Không nhất thiết. Hai vectơ khác không bằng nhau khi chúng cùng hướng và cùng độ dài. Chẳng hạn \(\vec a\) và \(-\vec a\) cùng phương và dài bằng nhau, nhưng ngược hướng nếu \(\vec a\ne\vec 0\).
Tích bằng vectơ không khi nào?
\(k\vec a=\vec 0\) khi và chỉ khi \(k=0\) hoặc \(\vec a=\vec 0\). Vectơ không có độ dài bằng 0; cần phân biệt nó với số 0.
Học tiếp chương Vectơ
Bài trước: Bài 8. Tổng và hiệu của hai vectơ.
Bài sau: Bài 10. Vectơ trong mặt phẳng tọa độ.