Ôn chương VII không chỉ là nhớ bộ công thức tọa độ. Bạn cần đọc đề để biết đối tượng nào đang được mô tả: đường thẳng, đường tròn hay một trong ba đường conic. Sau đó hãy biến dữ kiện hình học thành điều kiện đại số và kiểm tra ngược bằng tọa độ. Bài này tập trung vào chỗ dễ nhầm giữa phương trình tổng quát và tham số, giữa tâm và tiếp điểm, giữa quy tắc tính tiêu điểm của elip với quy tắc của hypebol.
Trước khi làm, hãy chuẩn bị ba phép tính: trừ tọa độ để lập vectơ, tính tích vô hướng để kiểm tra vuông góc, và tính bình phương khoảng cách giữa hai điểm. Giữ kết quả dưới dạng phân số hoặc căn thức trong khi biến đổi. Làm tròn quá sớm có thể làm một phép thế chính xác trông như không thỏa mãn phương trình.
Bài 1. Đường thẳng qua hai điểm và diện tích tam giác
Cho \(A(1;4)\), \(B(3;0)\) và \(C(-2;1)\).
a) Viết phương trình tham số và phương trình tổng quát của AB.
b) Tính khoảng cách từ C đến AB.
c) Tính diện tích tam giác ABC và kiểm tra lại bằng tọa độ vectơ.
Lời giải
a) Vectơ AB là \((2;-4)\), nên có thể chọn chỉ phương \(\vec u=(1;-2)\). Qua A, phương trình tham số là \(x = 1 + t\), \(y = 4 - 2t\), với t thuộc \(\mathbb{R}\). Một pháp tuyến là \((2;1)\), vì \(2\cdot 1 + 1\cdot (-2) = 0\). Dạng tổng quát là \(2(x - 1) + (y - 4) = 0\), tức \(2x + y - 6 = 0\). Thế \(t = 2\) cho đúng điểm B.
b) Tử số trong công thức khoảng cách là \(\lvert 2\cdot (-2)+1-6\rvert = 9\); mẫu số là \(\sqrt{2^2 + 1^2} = \sqrt{5}\). Vậy khoảng cách bằng \(\frac9{\sqrt5}\). Trị tuyệt đối không thể bỏ, vì độ dài không âm dù giá trị vế trái của phương trình tại C là \(-9\).
c) Độ dài AB bằng \(\sqrt{2^2 + (-4)^2} = 2\sqrt{5}\); diện tích là \((2\sqrt{5})\cdot (9/\sqrt{5})/2 = 9\). Kiểm tra độc lập: tọa độ AC là \((-3;-3)\), và giá trị tuyệt đối của \(2\cdot (-3) - (-4)\cdot (-3)\) bằng 18. Lấy nửa số đó được kết quả 9. Đây là diện tích theo đơn vị vuông, khác với khoảng cách tính theo đơn vị dài.
Bài 2. Vị trí tương đối và góc giữa hai đường thẳng
Giữ d: \(2x + y - 6 = 0\). Xét ba đường e: \(4x + 2y - 10 = 0\), f: \(x - 2y + 7 = 0\) và g: \(y = 0\).
a) Xét vị trí tương đối của d và e.
b) Xác định góc giữa d và f.
c) Tính cosin của góc giữa d và g.
Lời giải
a) Chia e cho 2 được \(2x + y - 5 = 0\). Hai đường có cùng pháp tuyến \((2;1)\) nhưng một đường yêu cầu \(2x + y\) bằng 5, đường kia yêu cầu bằng 6. Không có điểm thỏa cả hai, nên d và e song song và phân biệt. Chỉ nhìn pháp tuyến cùng phương chưa đủ để kết luận hai đường trùng hay khác nhau.
b) Pháp tuyến của d và f lần lượt là \((2;1)\), \((1;-2)\). Tích vô hướng bằng \(2 - 2 = 0\), nên hai đường vuông góc và góc bằng 90°. Việc so sánh tích vô hướng áp dụng được cả khi một trong các thành phần của pháp tuyến bằng 0, miễn từng vectơ đều khác vectơ không.
c) Pháp tuyến của g là \((0;1)\). Tích vô hướng với \((2;1)\) bằng 1, còn tích độ dài là \(\sqrt{5}\). Cosin bằng \(\frac{1}{\sqrt5}\). Công thức dùng trị tuyệt đối của tích vô hướng, vì nếu chọn pháp tuyến ngược dấu cho một đường thì góc giữa hai đường vẫn không đổi. Không chia riêng từng hệ số tương ứng, vì pháp tuyến của g có thành phần hoành độ bằng 0.
Bài 3. Đường tròn và tiếp tuyến tại một điểm
Cho phương trình \(x^2 + y^2 - 4x + 2y - 8 = 0\), cùng hai điểm \(M(4;2)\) và \(N(2;3)\).
a) Xác định tâm và bán kính của đường tròn cho bởi phương trình.
b) Kiểm tra M rồi viết tiếp tuyến tại M.
c) Điểm N nằm trong, trên hay ngoài đường tròn? Có thể viết tiếp tuyến tại N không?
Lời giải
a) Từ \(x^2 - 4x = (x - 2)^2 - 4\) và \(y^2 + 2y = (y + 1)^2 - 1\), phương trình tương đương \((x - 2)^2 + (y + 1)^2 = 13\). Vì 13 dương nên phương trình thật sự cho một đường tròn, với tâm \(I(2;-1)\) và bán kính \(\sqrt{13}\). Nếu vế phải của dạng bình phương bằng 0 thì tập nghiệm chỉ có tâm; nếu âm thì không có điểm thực.
b) Với M, vế trái bằng \(2^2 + 3^2 = 13\) nên M thuộc đường tròn. Vectơ \(\overrightarrow{IM}=(2;3)\) là pháp tuyến của tiếp tuyến tại M, do đó đường cần tìm là \(2(x - 4) + 3(y - 2) = 0\), tức \(2x + 3y - 14 = 0\). Có thể thử lại bằng khoảng cách từ tâm đến đường vừa tìm: \(\lvert 4-3-14\rvert /\sqrt{13}\) bằng \(\sqrt{13}\), đúng bán kính.
c) Bình phương khoảng cách \(IN^2\) bằng \(0^2 + 4^2 = 16\), lớn hơn 13. Do đó N nằm ngoài đường tròn, không phải tiếp điểm; không dùng công thức tiếp tuyến tại N. Một đường đi qua N có thể tiếp xúc ở một điểm khác, nhưng không được lấy chính N làm điểm vuông góc với bán kính theo công thức trên.
Bài 4. Đọc đỉnh, tiêu điểm và kiểm tra một điểm của elip
Xét elip E: \(\frac{x^2}{36}+\frac{y^2}{20}=1\).
a) Tìm các giao điểm với hai trục tọa độ.
b) Tính tọa độ hai tiêu điểm và khoảng cách giữa chúng.
c) Kiểm tra \(P(3;\sqrt{15})\) có thuộc elip hay không và tính tổng khoảng cách từ P đến hai tiêu điểm.
Lời giải
a) Cho \(y = 0\) được \(x = \pm 6\), tức \((-6;0)\), \((6;0)\). Cho \(x = 0\) được \(y = \pm 2\sqrt{5}\), tức \((0;-2\sqrt{5})\), \((0;2\sqrt{5})\). Dấu cộng giữa hai bình phương giữ cho đường khép kín quanh gốc tọa độ; không đọc tung độ giao điểm là 20, vì 20 là bình phương của độ dài bán trục nhỏ.
b) Do mẫu dưới \(x^2\) lớn hơn mẫu dưới \(y^2\), trục lớn nằm dọc Ox. Ta có \(a = 6\), \(b = 2\sqrt{5}\), và \(c^2 = a^2 - b^2 = 36 - 20 = 16\). Vậy \(c = 4\), hai tiêu điểm \((-4;0)\), \((4;0)\) cách nhau 8. Tiêu cự là khoảng cách giữa hai tiêu điểm, không phải c.
c) Phép thế cho \(\frac{9}{36} + \frac{15}{20} = \frac{1}{4} + \frac{3}{4} = 1\), nên P thuộc E. Kiểm tra bằng khoảng cách: từ P đến \((-4;0)\) là \(\sqrt{49 + 15} = 8\), đến \((4;0)\) là \(\sqrt{1 + 15} = 4\). Tổng bằng 12, đúng bằng 2a. Vậy cả mô tả bằng phương trình lẫn mô tả bằng tổng khoảng cách đều nhất quán.
Bài 5. Hai dấu hiệu phân biệt hypebol và parabol
Cho hypebol H: \(\frac{x^2}{16}-\frac{y^2}{9}=1\) và parabol \(P_0\): \(y^2 = 12x\). Hai đường được xét độc lập trên cùng kiểu hệ trục vuông góc.
a) Tìm đỉnh và hai tiêu điểm của H.
b) Tìm hai điểm của H có tung độ bằng 3, rồi giải thích vì sao không có điểm nào của H có hoành độ nằm giữa \(-4\) và 4.
c) Tìm tiêu điểm, đường chuẩn của \(P_0\). Kiểm tra điểm \(Q(3;6)\) bằng cả phương trình và định nghĩa khoảng cách.
Lời giải
a) Đặt \(y = 0\) được \(x = \pm 4\), nên hai đỉnh là \((-4;0)\), \((4;0)\). Hypebol dùng \(c^2 = a^2 + b^2\), ở đây \(c^2 = 16 + 9 = 25\). Hai tiêu điểm là \((-5;0)\), \((5;0)\). Nếu dùng dấu trừ như elip, kết quả không còn phù hợp với tính chất tiêu điểm nằm xa gốc hơn hai đỉnh.
b) Khi \(y = 3\), ta có \(x^2/16 = 2\), nên hai điểm là \((-4\sqrt{2};3)\) và \((4\sqrt{2};3)\). Với mọi điểm trên H, \(x^2/16 = 1 + y^2/9 \ge 1\), nên \(\lvert x\rvert \ge 4\). Phần trống giữa hai nhánh vì thế xuất phát từ bất đẳng thức của phương trình, không phải do ta vẽ thiếu điểm.
c) Theo ký hiệu \(y^2=2px\), ta có \(p=6\), tiêu điểm \(F(3;0)\) và đường chuẩn \(x = -3\). Thế Q cho \(6^2 = 12\cdot 3 = 36\). Khoảng cách QF bằng 6; khoảng cách từ Q đến đường \(x = -3\) cũng bằng \(\lvert 3-(-3)\rvert = 6\). Đây là cặp khoảng cách bằng nhau tới một điểm cố định và một đường thẳng cố định, không phải tổng hoặc hiệu khoảng cách tới hai tiêu điểm.
Bài 6. Đọc chiều rộng của hình elip ở một độ cao
Một bản vẽ giả định dùng elip \(\frac{x^2}{49}+\frac{y^2}{16}=1\) làm mép ngoài của một tấm biển. Mỗi đơn vị tọa độ tương ứng một centimét. Chiều rộng tại độ cao y là độ dài đoạn nằm ngang giữa hai điểm của mép biển có cùng tung độ y, nếu đoạn đó tồn tại.
a) Tìm chiều rộng tại \(y = \frac{12}{5}\).
b) Chiều rộng tại \(y = \frac{-12}{5}\) có khác không? Có đoạn như vậy ở \(y = 5\) không?
c) Giải thích vì sao chiều rộng lớn nhất nằm ở độ cao \(y = 0\).
Lời giải
a) Ta có \(y^2/16 = \frac{9}{25}\), nên \(x^2/49 = \frac{16}{25}\). Hai hoành độ là \(\frac{-28}{5}\) và \(\frac{28}{5}\). Chúng nằm hai phía của trục tung, vì thế chiều rộng bằng \(\frac{28}{5} - (\frac{-28}{5}) = \frac{56}{5}\) cm. Lỗi dễ gặp là báo \(\frac{28}{5}\) cm, mới chỉ là độ dài từ trục tung đến một mép.
b) Thay y bằng -y không đổi phương trình, nên chiều rộng ở độ cao đối xứng vẫn bằng \(\frac{56}{5}\) cm. Tại \(y = 5\), \(y^2/16\) lớn hơn 1, buộc \(x^2/49\) âm. Điều này không thể xảy ra với x thực, nên không có đoạn ngang tại độ cao này. Đó là điểm ngoài phạm vi của bản vẽ, không phải chiều rộng âm.
c) Tại mọi độ cao có điểm, \(x^2/49 = 1 - y^2/16 \le 1\) nên \(\lvert x\rvert \le 7\). Do đó chiều rộng không vượt quá 14 cm. Tại \(y = 0\), hai mép có hoành độ \(-7\) và 7, nên giá trị 14 cm thật sự đạt được. Lập luận vừa đưa ra giới hạn, vừa chỉ ra điều kiện đạt giới hạn, không cần đọc gần đúng từ hình.
Trắc nghiệm nhanh: nhận dạng phương trình
Phương trình nào mô tả đường tròn có bán kính dương?
A. \((x + 3)^2 + (y - 1)^2 = 0\).
B. \((x + 3)^2 - (y - 1)^2 = 4\).
C. \((x + 3)^2 + (y - 1)^2 = -4\).
D. \((x + 3)^2 + (y - 1)^2 = 4\).
Đáp án D. Vế phải là 4 nên bán kính bằng 2. Phương án A chỉ có một điểm, B không có dạng tổng hai bình phương và mô tả hypebol, C vô nghiệm thực. Bạn cần cả đúng dạng phương trình lẫn đúng điều kiện bán kính.
Tự kiểm trước khi sang chương VIII
Để tìm nguyên nhân của một đáp án sai, hãy xem mình nhầm ở bước nào. Nếu nhầm khi viết phương trình đường thẳng, thử thay tọa độ một điểm đã cho. Nếu nhầm tiếp tuyến, kiểm tra riêng điểm thuộc đường tròn và tích vô hướng của pháp tuyến với chỉ phương của đường. Nếu nhầm conic, nhìn dấu giữa hai hạng tử bình phương, rồi kiểm tra công thức tiêu điểm theo đúng loại đường. Hãy làm lại ít nhất một ý bằng hai cách, giống như kiểm tra diện tích ở Bài 1 hoặc tổng khoảng cách ở Bài 4.
Thử thêm một cách kiểm bằng tâm: với đường tròn đã đưa về dạng chuẩn, tính bình phương khoảng cách thay vì làm tròn độ dài. Khi đọc bài thực tiễn, hãy ghi đơn vị ngay cạnh biến số. Cùng một số dương nhưng một khoảng cách và một diện tích không thể đổi chỗ cho nhau. Với một điểm cần nằm trên đường cong, phép thế tọa độ kiểm tra đúng câu hỏi đó. Nó không chứng minh giao điểm là duy nhất; nếu đề cần đủ giao điểm, hãy giải phương trình và rà cả các dấu có thể xuất hiện. Khi hai đường có pháp tuyến cùng phương, hãy kiểm tra một điểm thuộc đường thứ nhất có thuộc đường thứ hai hay không. Một điểm chung đủ để kết luận hai đường cùng phương trùng nhau, nhưng một điểm thử không thuộc đường thứ nhất không có giá trị kiểm tra. Khi rút gọn phương trình, luôn chia cả vế cho cùng một số khác không. Nếu chỉ chia các hệ số của biến mà không chia hằng số, bạn đã đổi vị trí đường.
Nguồn đối chiếu
SGK Toán 10 tập hai, Kết nối tri thức với cuộc sống, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, trang 58–59. Ví dụ và hình do ClassOn biên soạn.
Bài trước và bài sau của Toán 10
Bài trước: Bài 22. Ba đường conic
Bài sau: Bài 23. Quy tắc đếm