Hướng dẫn giải đề · Vật lý · Lớp 8 · Tin giáo dục

Công thức tính áp suất trên một bề mặt: p = F/S, ví dụ lớp 8

Áp suất p = F/S: độ lớn áp lực trên một đơn vị diện tích bị ép, cùng một lực mà diện tích càng nhỏ thì áp suất càng lớn.

Hai khối chịu cùng một lực F trên mặt đất: khối hẹp diện tích nhỏ cho áp suất lớn, khối rộng diện tích lớn cho áp suất nhỏ, minh họa p = F/S

Bạn đã bao giờ thắc mắc vì sao con dao sắc cắt rau dễ dàng mà con dao cùn thì cứ trượt đi trượt lại, dù bạn dùng cùng một lực tay? Hay vì sao người đi giày cao gót gót nhọn để lại dấu lõm trên nền đất mềm, trong khi người đi giày thể thao đế bằng thì không? Câu trả lời không nằm ở lực bạn dùng, mà nằm ở diện tích mà lực đó đè lên. Cùng một lực, đè lên diện tích càng nhỏ thì "độ ép" càng lớn — và "độ ép" đó có một cái tên trong vật lí: áp suất. Bài này sẽ giúp bạn nắm chắc công thức tính áp suất trên một bề mặt, một trong những công thức dùng nhiều nhất trong đời sống.

Trong bài viết này, bạn sẽ hiểu áp suất từ gốc: áp lực khác áp suất như thế nào, công thức p = F/S dùng ra sao, và vì sao xe tăng phải chạy bằng bánh xích thay vì bánh xe. Bạn sẽ tính 4 ví dụ từng bước, tránh 5 lỗi sai mà học sinh hay mắc nhất, rồi tự luyện 5 bài tập trắc nghiệm có đáp án giải thích cặn kẽ. Cuối bài là 5 câu hỏi thường gặp để bạn hiểu vì sao dao phải mài cho sắc, vì sao giường có nhiều chân thì đỡ lún, và vì sao áp suất khí quyển cũng tuân theo cùng một công thức này.

Biểu đồ cột so sánh áp suất trong bốn trường hợp: tay ấn 200 N trên 0,05 m² được 4000 Pa, người đứng hai chân được 12500 Pa, người đứng một chân được 25000 Pa, áp suất khí quyển khoảng 100000 Pa

Áp suất trên một bề mặt là gì? Công thức p = F/S

Áp lực là lực ép vuông góc với mặt bị ép. Khi bạn đặt một quyển sách lên bàn, trọng lượng của quyển sách ép vuông góc xuống mặt bàn — đó là áp lực. Khi bạn ấn tay xuống mặt bàn, lực tay của bạn ép vuông góc xuống mặt bàn — đó cũng là áp lực. Áp suất là độ lớn của áp lực trên một đơn vị diện tích bị ép. Công thức tính là p = F/S, trong đó p là áp suất, đơn vị paxcan (Pa); F là áp lực, đơn vị niutơn (N); S là diện tích bị ép, đơn vị mét vuông (m²). Bạn hãy nhớ kĩ: 1 Pa = 1 N/m², tức là áp suất 1 Pa có nghĩa là trên mỗi mét vuông mặt bị ép có một lực ép 1 N.

Bạn cần phân biệt rõ áp lực với áp suất, vì hai khái niệm này rất hay bị nhầm với nhau. Áp lực là một lực, đo bằng niutơn, nói về "mạnh hay yếu" của cái ép. Áp suất là áp lực chia cho diện tích, đo bằng paxcan, nói về "độ tập trung" của cái ép. Cùng một áp lực 500 N, đè lên diện tích 0,05 m² thì áp suất là 10000 Pa, nhưng đè lên diện tích 0,5 m² thì áp suất chỉ còn 1000 Pa. Vì vậy, muốn tăng áp suất, bạn có hai cách: tăng áp lực F hoặc giảm diện tích bị ép S. Muốn giảm áp suất, bạn làm ngược lại: giảm áp lực F hoặc tăng diện tích bị ép S. Đây chính là nguyên lí đằng sau vô số vật dụng quanh bạn: dao càng sắc (diện tích lưỡi càng nhỏ) thì cắt càng dễ; giày cao gót gót càng nhọn thì càng dễ lún xuống đất mềm; xe tăng dùng bánh xích bản rộng để diện tích tiếp xúc lớn, áp suất nhỏ, nên không bị lún xuống đất lầy.

Đơn vị paxcan được đặt theo tên nhà bác học người Pháp Blaise Pascal. Một paxcan là một đơn vị rất nhỏ: áp suất 1 Pa tương đương với trọng lượng của một tờ giấy nhỏ đè lên diện tích 1 m². Vì vậy trong thực tế, người ta hay dùng đơn vị lớn hơn là kilôpaxcan: 1 kPa = 1000 Pa. Áp suất khí quyển ở mặt đất vào khoảng 100000 Pa, tức khoảng 100 kPa. Khi làm bài tập, bạn phải đổi diện tích về m² trước khi tính: 1 m² = 100 dm² = 10000 cm², tức là 1 cm² = 0,0001 m². Đây là bước đổi đơn vị mà học sinh quên nhiều nhất, và cũng là nơi mất điểm nhiều nhất. Áp suất trên bề mặt còn là nền tảng để hiểu áp suất chất lỏng p = d · h trong bài công thức tính áp suất chất lỏng, nơi áp lực chính là trọng lượng của cột chất lỏng. Bạn có thể kiểm chứng nhanh mọi phép chia và phép nhân bằng máy tính Casio online trên ClassOn mỗi khi làm bài tập về nhà.

Một điểm nữa bạn cần nhớ: F trong công thức p = F/S phải là áp lực, tức là lực ép vuông góc với mặt bị ép. Nếu bạn đặt vật lên mặt bàn nằm ngang thì áp lực bằng đúng trọng lượng của vật, vì trọng lượng hướng thẳng đứng xuống dưới, vuông góc với mặt bàn. Nhưng nếu bạn đặt vật lên mặt phẳng nghiêng, áp lực chỉ bằng một phần của trọng lượng, vì trọng lượng không còn vuông góc với mặt phẳng nữa. Còn nếu bạn đẩy xiên vào tường, chỉ thành phần lực vuông góc với tường mới tính là áp lực. Trong chương trình lớp 8, đề bài thường cho mặt bị ép nằm ngang và lực ép thẳng đứng, nên áp lực bằng trọng lượng, nhưng bạn vẫn phải hiểu rõ điều kiện này để không bị bất ngờ khi gặp bài khó hơn. Muốn ôn lại mối liên hệ giữa khối lượng, trọng lượng và trọng lượng riêng, bạn xem bài công thức tính khối lượng riêng.

Muốn nhớ công thức lâu, bạn hãy dùng mẹo sau: chữ p trong p = F/S là chữ cái đầu của từ "press" trong tiếng Anh, nghĩa là ép. Công thức đọc thành câu "áp suất bằng lực ép chia diện tích ép". Mỗi lần làm bài, bạn viết công thức này ra giấy nháp, ghi rõ F là bao nhiêu niutơn và S là bao nhiêu mét vuông, rồi mới thay số — thì gần như không bao giờ nhầm.

Bốn ví dụ tính áp suất từng bước

Ví dụ 1 (dùng đúng số liệu mẫu): Một áp lực F = 200 N tác dụng lên diện tích bị ép S = 0,05 m². Tính áp suất.
Bạn áp dụng công thức p = F/S. Bạn thay số: p = 200/0,05 = 4000 Pa. Vậy áp suất là 4000 Pa. Bạn kiểm tra: 4000 × 0,05 = 200 N, đúng bằng áp lực đã cho — khớp. Bạn hãy để ý: 0,05 m² bằng 500 cm², tức là diện tích khoảng bằng một tờ giấy A4; một lực 200 N đè lên diện tích cỡ đó tạo ra áp suất 4000 Pa, gấp 250 lần áp suất của một tờ giấy đè lên 1 m². Đây là dạng bài đơn giản nhất, chỉ cần nhớ p = F/S là trả lời được ngay.

Ví dụ 2 (người đứng một chân và hai chân): Một người nặng 50 kg đứng trên mặt đất. Diện tích tiếp xúc của hai bàn chân với mặt đất là S = 0,04 m². Tính áp suất của người lên mặt đất khi đứng bằng hai chân và khi đứng bằng một chân.
Bạn tính trọng lượng của người: P = 10 × 50 = 500 N, đây chính là áp lực F vì mặt đất nằm ngang. Khi đứng bằng hai chân, diện tích bị ép là 0,04 m², bạn tính p = 500/0,04 = 12500 Pa. Khi đứng bằng một chân, diện tích bị ép chỉ còn một nửa, tức 0,02 m², bạn tính p = 500/0,02 = 25000 Pa. Vậy áp suất khi đứng hai chân là 12500 Pa, khi đứng một chân là 25000 Pa, gấp đôi. Bạn kiểm tra: diện tích giảm một nửa thì áp suất tăng gấp đôi, đúng quy luật tỉ lệ nghịch — khớp. Bạn hãy để ý: đây là lí do vì sao đứng một chân trên nền đất mềm dễ lún hơn đứng hai chân, và vì sao người ta phải rón rén khi đi trên băng mỏng: mỗi bước chân chỉ dồn toàn bộ trọng lượng lên một diện tích nhỏ.

Ví dụ 3 (tính ngược ra áp lực): Một tấm ván đặt trên mặt đất chịu áp suất p = 20000 Pa, diện tích bị ép là S = 0,5 m². Tính áp lực tác dụng lên mặt đất.
Bạn áp dụng công thức ngược F = p · S. Bạn thay số: F = 20000 × 0,5 = 10000 N. Vậy áp lực là 10000 N, tương đương trọng lượng của một vật khối lượng 1000 kg. Bạn kiểm tra: 10000/0,5 = 20000 Pa, đúng bằng áp suất đã cho — khớp. Bạn hãy để ý: công thức p = F/S có thể biến đổi thành hai công thức ngược là F = p · S và S = F/p, bạn nên thuộc cả ba dạng để đề bài hỏi kiểu nào cũng làm được.

Ví dụ 4 (tính ngược ra diện tích): Một áp lực F = 600 N tác dụng lên mặt bị ép tạo ra áp suất p = 3000 Pa. Tính diện tích bị ép.
Bạn áp dụng công thức ngược S = F/p. Bạn thay số: S = 600/3000 = 0,2 m². Bạn đổi ra đơn vị quen thuộc: 0,2 m² = 2000 cm², tức là diện tích khoảng bằng bốn tờ giấy A4. Vậy diện tích bị ép là 0,2 m². Bạn kiểm tra: 600/0,2 = 3000 Pa, đúng bằng áp suất đã cho — khớp. Bạn hãy để ý: khi áp suất cho trước mà áp lực cố định, diện tích càng lớn thì áp suất càng nhỏ — đó là lí do giường có nhiều chân, ghế có mặt ngồi rộng và xe tải có nhiều bánh xe: tất cả đều nhằm tăng diện tích tiếp xúc để giảm áp suất lên mặt đất.

Năm lỗi sai thường gặp — và cách tránh

Lỗi 1: Nhầm áp lực với trọng lượng khi mặt bị ép không nằm ngang.
Nhiều bạn cứ thấy vật là lấy ngay trọng lượng làm áp lực, kể cả khi mặt bị ép là mặt phẳng nghiêng. Cách tránh: bạn hãy nhớ áp lực là lực ép vuông góc với mặt bị ép; chỉ khi mặt bị ép nằm ngang thì áp lực mới bằng trọng lượng. Mỗi lần làm bài, bạn tự hỏi: lực này có vuông góc với mặt bị ép không, rồi mới lấy số liệu.

Lỗi 2: Quên đổi diện tích sang m².
Nhiều bạn lấy diện tích 500 cm² chia thẳng mà không đổi ra m², nên đáp án sai tới 10000 lần. Cách tránh: bạn hãy nhớ 1 cm² = 0,0001 m² và 1 dm² = 0,01 m²; mỗi lần thấy cm² hay dm² trong đề bài, bạn đổi ngay sang m² ở dòng đầu tiên rồi mới tính tiếp.

Lỗi 3: Dùng diện tích toàn bộ vật thay vì diện tích tiếp xúc.
Nhiều bạn tính áp suất của một người đứng trên mặt đất mà lấy diện tích cả bàn chân kể cả phần không chạm đất, hoặc lấy diện tích mặt trên của tấm ván thay vì mặt dưới tiếp xúc với đất. Cách tránh: bạn hãy nhớ S là diện tích bị ép, tức là phần diện tích mà áp lực thực sự tác dụng lên; mỗi lần làm bài, bạn gạch chân cụm từ "diện tích tiếp xúc" trong đề bài trước khi thay số.

Lỗi 4: Nhầm chiều tỉ lệ giữa áp suất và diện tích.
Nhiều bạn cho rằng diện tích càng lớn thì áp suất càng lớn. Cách tránh: bạn hãy nhớ p = F/S, diện tích nằm ở mẫu số nên áp suất tỉ lệ nghịch với diện tích: diện tích tăng gấp đôi thì áp suất giảm một nửa. Bạn kiểm chứng bằng ví dụ người đứng một chân và hai chân: một chân thì diện tích nhỏ hơn, áp suất lớn hơn.

Lỗi 5: Quên đơn vị paxcan và đổi nhầm Pa với kPa.
Nhiều bạn tính ra 4000 Pa rồi viết đáp án là 4 Pa, hoặc ngược lại, viết 4000 kPa. Cách tránh: bạn hãy nhớ 1 kPa = 1000 Pa; mỗi lần viết đáp án, bạn kiểm tra đơn vị: đề bài hỏi Pa thì giữ nguyên số, đề bài hỏi kPa thì chia cho 1000.

Năm bài tập tự luyện

Hãy làm 5 bài tập sau đây rồi đối chiếu với bảng đáp án bên dưới. Nhớ đổi diện tích về m² và xác định đúng áp lực trước khi tính.

Câu 1: Một áp lực F = 200 N tác dụng lên diện tích bị ép S = 0,05 m². Áp suất là bao nhiêu?
A. 400 Pa
B. 4000 Pa
C. 40 Pa
D. 10000 Pa

Câu 2: Một người nặng 50 kg đứng bằng hai chân trên mặt đất, diện tích tiếp xúc của hai bàn chân là S = 0,04 m². Áp suất của người lên mặt đất là bao nhiêu?
A. 1250 Pa
B. 12500 Pa
C. 20000 Pa
D. 125 Pa

Câu 3: Một mặt bị ép chịu áp suất p = 10000 Pa, diện tích bị ép là S = 0,02 m². Áp lực tác dụng lên mặt bị ép là bao nhiêu?
A. 200 N
B. 500 N
C. 2000 N
D. 50 N

Câu 4: Một áp lực F = 900 N tác dụng lên mặt bị ép tạo ra áp suất p = 3000 Pa. Diện tích bị ép là bao nhiêu?
A. 3 m²
B. 0,3 m²
C. 0,03 m²
D. 30 m²

Câu 5: Muốn giảm áp suất của một vật lên mặt bị ép, cách nào sau đây là đúng?
A. Tăng áp lực và giảm diện tích bị ép
B. Giảm áp lực và tăng diện tích bị ép
C. Tăng cả áp lực và diện tích bị ép
D. Giảm cả áp lực và diện tích bị ép

Câu 1 2 3 4 5
Đáp án B B A B B

Giải thích Câu 1 — Đáp án B đúng: Áp dụng p = F/S = 200/0,05 = 4000 Pa. Đáp án A sai vì 400 là kết quả khi lấy 200 chia cho 0,5, nhầm 0,05 thành 0,5. Đáp án C sai vì 40 là kết quả khi lấy 200 chia cho 5, quên đổi 0,05. Đáp án D sai vì 10000 là kết quả khi lấy 200 chia cho 0,02, không liên quan tới số liệu đã cho.

Giải thích Câu 2 — Đáp án B đúng: Trọng lượng của người là P = 10 × 50 = 500 N, đây chính là áp lực F. Áp dụng p = F/S = 500/0,04 = 12500 Pa. Đáp án A sai vì 1250 là kết quả khi lấy 500 chia cho 0,4, nhầm 0,04 thành 0,4. Đáp án C sai vì 20000 là kết quả khi lấy 500 chia cho 0,025, không liên quan tới số liệu đã cho. Đáp án D sai vì 125 là kết quả khi lấy 500 chia cho 4, quên đổi 0,04.

Giải thích Câu 3 — Đáp án A đúng: Áp dụng F = p · S = 10000 × 0,02 = 200 N. Đáp án B sai vì 500 là kết quả khi lấy 10000 nhân với 0,05, nhầm 0,02 thành 0,05. Đáp án C sai vì 2000 là kết quả khi lấy 10000 nhân với 0,2, nhầm 0,02 thành 0,2. Đáp án D sai vì 50 là kết quả khi lấy 10000 chia cho 200, ngược phép tính.

Giải thích Câu 4 — Đáp án B đúng: Áp dụng S = F/p = 900/3000 = 0,3 m². Đáp án A sai vì 3 là kết quả khi lấy 900 chia cho 300, thiếu một chữ số 0 ở mẫu số. Đáp án C sai vì 0,03 là kết quả khi lấy 900 chia cho 30000, thừa một chữ số 0 ở mẫu số. Đáp án D sai vì 30 là kết quả khi lấy 900 chia cho 30, không liên quan tới số liệu đã cho.

Giải thích Câu 5 — Đáp án B đúng: Vì p = F/S, muốn p giảm thì phải giảm tử số F hoặc tăng mẫu số S. Đáp án A sai vì tăng F và giảm S đều làm p tăng. Đáp án C sai vì tăng cả F và S thì chưa chắc p giảm, tùy mức tăng của từng đại lượng. Đáp án D sai vì giảm cả F và S thì chưa chắc p giảm, tùy mức giảm của từng đại lượng.

Câu hỏi thường gặp về áp suất trên một bề mặt

Hỏi: Áp lực và áp suất khác nhau như thế nào?
Đáp: Áp lực là một lực, đo bằng niutơn, nói về "mạnh hay yếu" của cái ép. Áp suất là áp lực chia cho diện tích bị ép, đo bằng paxcan, nói về "độ tập trung" của cái ép. Cùng một áp lực, đè lên diện tích càng nhỏ thì áp suất càng lớn. Bạn có thể hình dung: áp lực là tổng lực của cả đội người đẩy, còn áp suất là lực của từng người trong đội.

Hỏi: Vì sao dao càng sắc thì cắt càng dễ?
Đáp: Vì lưỡi dao càng sắc thì diện tích tiếp xúc với vật cần cắt càng nhỏ, mà áp suất bằng áp lực chia cho diện tích, nên cùng một lực tay, diện tích càng nhỏ thì áp suất càng lớn, lưỡi dao càng dễ xuyên qua vật. Đó cũng là lí do kim khâu, đinh nhọn và mũi khoan đều có đầu rất nhỏ: để tập trung toàn bộ lực vào một diện tích nhỏ nhất.

Hỏi: Vì sao xe tăng chạy bằng bánh xích mà không chạy bằng bánh xe?
Đáp: Vì xe tăng rất nặng, nếu dùng bánh xe thì diện tích tiếp xúc với mặt đất nhỏ, áp suất lớn, xe sẽ lún xuống đất mềm và không di chuyển được. Bánh xích có bản rộng, diện tích tiếp xúc lớn gấp nhiều lần, nên áp suất nhỏ, xe đi được trên đất lầy, cát và tuyết. Cùng nguyên lí đó, xe tải chở nặng có nhiều bánh xe, còn người đi trên tuyết thì dùng ván trượt tuyết bản rộng.

Hỏi: Áp suất khí quyển có tính bằng công thức p = F/S không?
Đáp: Có, về bản chất vẫn là như vậy: không khí có trọng lượng, nó ép lên mọi bề mặt với một lực, chia cho diện tích sẽ ra áp suất khí quyển khoảng 100000 Pa ở mặt đất. Chỉ có điều không khí bao phủ khắp nơi nên áp suất khí quyển tác dụng theo mọi phương, còn công thức p = F/S ở bài này thường dùng cho áp lực của vật rắn lên một bề mặt xác định. Khi học tới áp suất chất lỏng, bạn sẽ thấy cùng một công thức này dẫn tới p = d · h.

Hỏi: Đơn vị paxcan có lớn không, vì sao hay dùng kilôpaxcan?
Đáp: Paxcan là đơn vị rất nhỏ: 1 Pa chỉ bằng áp lực của một tờ giấy nhỏ đè lên diện tích 1 m². Áp suất trong đời sống thường lên tới hàng nghìn, hàng chục nghìn paxcan, ví dụ áp suất khí quyển khoảng 100000 Pa, nên người ta hay dùng kilôpaxcan cho gọn: 100000 Pa = 100 kPa. Trong bài tập lớp 8, bạn cứ giữ đơn vị Pa theo đề bài, chỉ đổi sang kPa khi đề bài yêu cầu.

Kết luận

Áp suất trên một bề mặt chỉ gói gọn trong một công thức: p = F/S, với F là áp lực vuông góc với mặt bị ép và S là diện tích bị ép. Bạn hãy nhớ ba điều: áp suất tỉ lệ thuận với áp lực và tỉ lệ nghịch với diện tích; 1 Pa = 1 N/m² và 1 kPa = 1000 Pa; và mỗi lần làm bài, bạn phải đổi diện tích về m² trước khi thay số. Làm xong 5 bài tập ở trên, bạn đã đủ tự tin để tính áp suất trong mọi tình huống — và cũng hiểu vì sao con dao sắc cắt rau dễ dàng, còn chiếc xe tăng nặng nề lại đi được trên đất lầy nhờ bánh xích bản rộng.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗