Hướng dẫn giải đề · Vật lý · Lớp 8 · Tin giáo dục

Công thức tính trọng lượng riêng: d = P/V = 10D, ví dụ lớp 8

Trọng lượng riêng d = P/V = 10D: trọng lượng của một mét khối chất, gấp 10 lần khối lượng riêng khi lấy g ≈ 10 m/s².

Ba khối lập phương mỗi khối đúng 1 mét khối: nước 10000 N/m³, nhôm 27000 N/m³, sắt 78000 N/m³, minh họa trọng lượng riêng d = P/V = 10D

Bạn hãy tưởng tượng mình có ba khối lập phương giống hệt nhau, mỗi khối đúng 1 mét khối: một khối làm bằng nước đá, một khối bằng nhôm và một khối bằng sắt. Ba khối to bằng nhau, nhưng khi bạn thử nhấc từng khối lên, cảm giác hoàn toàn khác nhau: khối nước đá nặng vừa phải, khối nhôm nặng hơn hẳn, còn khối sắt thì nặng tới mức bạn gần như không nhấc nổi. Vì sao ba vật cùng thể tích mà nặng nhẹ khác nhau tới vậy? Câu trả lời nằm ở một đại lượng mà bài này sẽ giúp bạn nắm chắc: trọng lượng riêng. Cứ mỗi mét khối chất, Trái Đất hút nó một lực khác nhau, và lực đó chính là trọng lượng riêng của chất ấy.

Trong bài viết này, bạn sẽ hiểu trọng lượng riêng từ gốc: nó là gì, công thức tính ra sao, vì sao nó bằng 10 lần khối lượng riêng, và khi nào thì con số 10 đó không còn đúng nữa. Bạn sẽ tính 4 ví dụ từng bước, tránh 5 lỗi sai mà học sinh hay mắc nhất, rồi tự luyện 5 bài tập trắc nghiệm có đáp án giải thích cặn kẽ. Cuối bài là 5 câu hỏi thường gặp để bạn phân biệt rõ trọng lượng riêng với khối lượng riêng, và hiểu vì sao cùng một vật mà lên Mặt Trăng lại nhẹ đi rất nhiều.

Biểu đồ cột so sánh trọng lượng riêng của năm chất: dầu ăn 8000 N/m³, nước 10000 N/m³, nhôm 27000 N/m³, sắt 78000 N/m³, thủy ngân 136000 N/m³

Trọng lượng riêng là gì? Công thức d = P/V = 10D

Trọng lượng riêng của một chất là trọng lượng của một đơn vị thể tích chất đó. Nói cách khác, bạn lấy một mét khối chất, cân xem Trái Đất hút nó với lực bao nhiêu niutơn, con số đó chính là trọng lượng riêng của chất. Công thức tính là d = P/V, trong đó d là trọng lượng riêng, đơn vị niutơn trên mét khối (N/m³); P là trọng lượng của vật, đơn vị niutơn (N); V là thể tích của vật, đơn vị mét khối (m³). Bạn hãy nhớ kĩ: trọng lượng riêng nói về lực hút trên từng mét khối, vì vậy nó là một đặc trưng của chất, không phụ thuộc vào vật to hay nhỏ, miễn là vật đặc và đồng chất.

Trọng lượng riêng và khối lượng riêng là hai anh em sinh đôi nhưng không phải là một. Khối lượng riêng D = m/V cho biết mỗi mét khối chất nặng bao nhiêu kilôgam, đơn vị kg/m³. Trọng lượng riêng d = P/V cho biết mỗi mét khối chất bị Trái Đất hút với lực bao nhiêu niutơn, đơn vị N/m³. Hai đại lượng liên hệ với nhau qua trọng lượng P = m · g, trong đó g là gia tốc trọng trường. Bạn chia cả hai vế cho V sẽ được d = D · g. Ở chương trình trung học cơ sở, sách giáo khoa lấy g ≈ 10 m/s² cho gọn, vì vậy công thức quen thuộc là d = 10D. Nghĩa là số đo trọng lượng riêng (tính ra N/m³) gấp 10 lần số đo khối lượng riêng (tính ra kg/m³) của cùng một chất. Muốn ôn lại khối lượng riêng, bạn xem bài công thức tính khối lượng riêng.

Bạn hãy ghi nhớ bảng trọng lượng riêng của một số chất quen thuộc, tính với g = 10 m/s²: nước 10000 N/m³, dầu ăn 8000 N/m³, nước biển khoảng 10300 N/m³, nhôm 27000 N/m³, sắt 78000 N/m³, đồng 89000 N/m³, chì 113000 N/m³, thủy ngân 136000 N/m³, vàng 193000 N/m³, gỗ khoảng 8000 N/m³ tùy loại. Nhìn vào bảng, bạn thấy ngay vì sao một khối sắt 1 m³ nặng gấp gần 8 lần một khối nước cùng thể tích, và vì sao thủy ngân lại nặng tới mức một chai nhỏ đã rất nặng tay. Bảng này cũng là chìa khóa để bạn nhận biết chất: đo được trọng lượng riêng của một vật lạ, đối chiếu với bảng là bạn đoán được nó làm bằng chất gì.

Có một điều rất quan trọng mà nhiều bạn bỏ qua: công thức d = 10D chỉ đúng khi lấy g ≈ 10 m/s². Giá trị thật của g trên mặt đất là khoảng 9,8 m/s², vì vậy trọng lượng riêng thật của nước là khoảng 9800 N/m³ chứ không phải đúng 10000 N/m³, nhỏ hơn khoảng 2%. Trong bài tập ở lớp 8, bạn cứ dùng g = 10 theo sách giáo khoa, trừ khi đề bài nói rõ lấy g = 9,8. Và vì d = D · g mà g thay đổi theo nơi chốn, nên trọng lượng riêng của cùng một chất cũng thay đổi theo nơi chốn: lên Mặt Trăng, g chỉ còn khoảng 1,6 m/s², trọng lượng riêng của nước ở đó chỉ còn khoảng 1600 N/m³, nhẹ đi khoảng 6 lần. Trong khi đó khối lượng riêng D không đổi theo nơi chốn, vì khối lượng của vật không đổi. Đây là điểm khác biệt sâu sắc nhất giữa hai đại lượng, và cũng là câu hỏi rất hay xuất hiện trong đề kiểm tra. Trọng lượng riêng còn là cầu nối sang hai công thức quan trọng khác: áp suất chất lỏng p = d · h mà bạn sẽ gặp trong bài công thức tính áp suất chất lỏng, và lực đẩy Ác-si-mét. Bạn có thể kiểm chứng nhanh mọi phép nhân chia bằng máy tính Casio online trên ClassOn mỗi khi làm bài tập về nhà.

Muốn nhớ công thức lâu, bạn hãy dùng mẹo sau: chữ d trong d = P/V là chữ cái đầu của từ "đặc" — vật càng đặc thì mỗi mét khối càng nặng. Còn quan hệ d = 10D thì bạn nhớ bằng câu "trọng lượng riêng gấp mười lần khối lượng riêng, vì mỗi kilôgam bị hút với lực khoảng mười niutơn". Mỗi lần làm bài, bạn viết hai công thức này ra giấy nháp trước, rồi mới thay số, thì gần như không bao giờ nhầm.

Bốn ví dụ tính trọng lượng riêng từng bước

Ví dụ 1 (dùng đúng số liệu mẫu): Khối lượng riêng của nhôm là D = 2700 kg/m³. Tính trọng lượng riêng của nhôm.
Bạn áp dụng công thức liên hệ d = 10D, vì sách giáo khoa lấy g ≈ 10 m/s². Bạn thay số: d = 10 × 2700 = 27000 N/m³. Vậy trọng lượng riêng của nhôm là 27000 N/m³. Bạn kiểm tra: mỗi mét khối nhôm có khối lượng 2700 kg, trọng lượng của nó là P = 10 × 2700 = 27000 N, chia cho thể tích 1 m³ vẫn được 27000 N/m³ — khớp. Bạn hãy để ý: đây là dạng bài đơn giản nhất, chỉ cần nhớ d = 10D là trả lời được ngay, và con số 27000 N/m³ cũng có trong bảng tra, nên bạn có thể đối chiếu để tự kiểm tra.

Ví dụ 2 (tính từ trọng lượng và thể tích): Một vật bằng sắt có trọng lượng P = 78 N và thể tích V = 0,001 m³. Tính trọng lượng riêng của vật và cho biết vật có đúng là sắt đặc không.
Bạn áp dụng công thức gốc d = P/V. Bạn thay số: d = 78/0,001 = 78000 N/m³. Bạn đối chiếu bảng: sắt có trọng lượng riêng 78000 N/m³, đúng bằng kết quả vừa tính, nên vật là sắt đặc, đồng chất. Vậy trọng lượng riêng của vật là 78000 N/m³. Bạn kiểm tra: 78000 × 0,001 = 78 N, đúng bằng trọng lượng đã cho — khớp. Bạn hãy để ý: dạng bài này cho P và V rồi hỏi d, bạn chỉ cần chia thẳng, nhưng phải cẩn thận với thể tích 0,001 m³ — đó là 1 dm³ hay 1 lít, nếu bạn quên đổi đơn vị mà lấy V = 1 thì đáp án sai tới 1000 lần.

Ví dụ 3 (tính ngược ra trọng lượng): Dầu ăn có trọng lượng riêng d = 8000 N/m³. Tính trọng lượng của 2 lít dầu ăn.
Bạn nhớ 2 lít = 2 dm³ = 0,002 m³, đây là bước đổi đơn vị bắt buộc. Bạn áp dụng công thức ngược P = d · V. Bạn thay số: P = 8000 × 0,002 = 16 N. Vậy 2 lít dầu ăn có trọng lượng 16 N. Bạn kiểm tra: mỗi lít dầu nặng 8 N, 2 lít nặng 16 N — khớp. Bạn hãy để ý: công thức d = P/V có thể biến đổi thành hai công thức ngược là P = d · V và V = P/d, bạn nên thuộc cả ba dạng để đề bài hỏi kiểu nào cũng làm được.

Ví dụ 4 (tính ngược ra thể tích): Một lượng thủy ngân có trọng lượng P = 136 N. Biết trọng lượng riêng của thủy ngân là d = 136000 N/m³, tính thể tích của lượng thủy ngân đó.
Bạn áp dụng công thức ngược V = P/d. Bạn thay số: V = 136/136000 = 0,001 m³. Bạn đổi ra đơn vị quen thuộc: 0,001 m³ = 1 dm³ = 1 lít. Vậy thể tích của lượng thủy ngân là 0,001 m³, tức 1 lít. Bạn kiểm tra: 136000 × 0,001 = 136 N, đúng bằng trọng lượng đã cho — khớp. Bạn hãy để ý: thủy ngân nặng gấp 13,6 lần nước, nên chỉ 1 lít thủy ngân đã nặng tới 136 N, tương đương trọng lượng của một vật khối lượng 13,6 kg — đó là lí do các dụng cụ chứa thủy ngân bao giờ cũng nhỏ và dày.

Năm lỗi sai thường gặp — và cách tránh

Lỗi 1: Nhầm trọng lượng riêng với khối lượng riêng.
Nhiều bạn thấy đề bài hỏi trọng lượng riêng mà trả lời bằng số đo của khối lượng riêng, ví dụ nhôm có D = 2700 kg/m³ thì viết d = 2700 N/m³. Cách tránh: bạn hãy nhớ d gấp 10 lần D, và đơn vị của d là N/m³ chứ không phải kg/m³; mỗi lần viết đáp án, bạn kiểm tra đơn vị trước: thấy kg/m³ là biết mình đang viết khối lượng riêng, phải nhân thêm 10 mới ra trọng lượng riêng.

Lỗi 2: Quên đổi đơn vị thể tích sang m³.
Nhiều bạn lấy thể tích 1 lít hay 500 cm³ chia thẳng mà không đổi ra m³, nên đáp án lệch 1000 lần. Cách tránh: bạn hãy nhớ 1 m³ = 1000 dm³ = 1000 lít = 1000000 cm³; mỗi lần thấy lít, dm³ hay cm³ trong đề bài, bạn đổi ngay sang m³ ở dòng đầu tiên rồi mới tính tiếp.

Lỗi 3: Lấy khối lượng m thay cho trọng lượng P.
Nhiều bạn thấy vật nặng 2,7 kg thì lấy P = 2,7 N mà chia cho thể tích. Cách tránh: bạn hãy nhớ P = 10m, tức là khối lượng 2,7 kg thì trọng lượng là 27 N; mỗi lần đề bài cho khối lượng mà công thức cần trọng lượng, bạn nhân với 10 trước rồi mới thay số.

Lỗi 4: Chia ngược thành d = D : 10.
Nhiều bạn nhớ mang máng d và D liên hệ với nhau bằng số 10 nhưng lại chia thay vì nhân, ra d = 270 N/m³ cho nhôm. Cách tránh: bạn hãy nhớ trọng lượng riêng LUÔN lớn hơn khối lượng riêng về mặt số đo (vì mỗi kilôgam bị hút với lực khoảng 10 N), nên phép tính phải là nhân với 10, không bao giờ là chia cho 10; nếu kết quả của bạn nhỏ hơn D thì chắc chắn bạn đã làm ngược.

Lỗi 5: Tưởng trọng lượng riêng của một chất là cố định ở mọi nơi.
Nhiều bạn cho rằng trọng lượng riêng của nước là 10000 N/m³ ở khắp mọi nơi, kể cả trên Mặt Trăng. Cách tránh: bạn hãy nhớ d = D · g mà g thay đổi theo nơi chốn, nên d cũng thay đổi theo; chỉ có khối lượng riêng D là không đổi theo nơi chốn. Trên Mặt Trăng, trọng lượng riêng của nước chỉ còn khoảng 1600 N/m³.

Năm bài tập tự luyện

Hãy làm 5 bài tập sau đây rồi đối chiếu với bảng đáp án bên dưới. Nhớ đổi thể tích về m³ và nhân khối lượng với 10 để ra trọng lượng trước khi tính.

Câu 1: Khối lượng riêng của nhôm là D = 2700 kg/m³. Trọng lượng riêng của nhôm là bao nhiêu?
A. 270 N/m³
B. 2700 N/m³
C. 27000 N/m³
D. 270000 N/m³

Câu 2: Một vật có trọng lượng P = 100 N và thể tích V = 0,01 m³. Trọng lượng riêng của vật là bao nhiêu?
A. 1000 N/m³
B. 10000 N/m³
C. 100000 N/m³
D. 10 N/m³

Câu 3: Nước có trọng lượng riêng d = 10000 N/m³. Trọng lượng của 0,5 m³ nước là bao nhiêu?
A. 5000 N
B. 20000 N
C. 500 N
D. 50 N

Câu 4: Một vật có trọng lượng riêng d = 78000 N/m³ và trọng lượng P = 156 N. Thể tích của vật là bao nhiêu?
A. 0,002 m³
B. 0,02 m³
C. 0,2 m³
D. 2 m³

Câu 5: Phát biểu nào sau đây đúng về trọng lượng riêng?
A. Trọng lượng riêng có đơn vị là kg/m³
B. Trọng lượng riêng bằng 10 lần khối lượng riêng khi lấy g ≈ 10 m/s²
C. Trọng lượng riêng của cùng một chất thay đổi khi khối lượng của vật thay đổi
D. Trọng lượng riêng bằng khối lượng riêng

Câu 1 2 3 4 5
Đáp án C B A A B

Giải thích Câu 1 — Đáp án C đúng: Áp dụng d = 10D = 10 × 2700 = 27000 N/m³. Đáp án A sai vì 270 là kết quả khi lấy 2700 chia cho 10, ngược phép tính. Đáp án B sai vì 2700 là khối lượng riêng D, chưa nhân với 10. Đáp án D sai vì 270000 là kết quả khi nhân thêm một số 10 nữa.

Giải thích Câu 2 — Đáp án B đúng: Áp dụng d = P/V = 100/0,01 = 10000 N/m³. Đáp án A sai vì 1000 là kết quả khi lấy 100 chia cho 0,1, tức là quên một chữ số 0 ở mẫu số. Đáp án C sai vì 100000 là kết quả khi lấy 100 chia cho 0,001. Đáp án D sai vì 10 là kết quả khi lấy 100 chia cho 10, không liên quan gì tới thể tích đã cho.

Giải thích Câu 3 — Đáp án A đúng: Áp dụng P = d · V = 10000 × 0,5 = 5000 N. Đáp án B sai vì 20000 là kết quả khi lấy 10000 chia cho 0,5, ngược phép tính. Đáp án C sai vì 500 là kết quả khi lấy 10000 nhân với 0,05, nhầm 0,5 thành 0,05. Đáp án D sai vì 50 là kết quả khi lấy 100 nhân với 0,5, quên nhân với 10000.

Giải thích Câu 4 — Đáp án A đúng: Áp dụng V = P/d = 156/78000 = 0,002 m³. Đáp án B sai vì 0,02 là kết quả khi lấy 156 chia cho 7800, thiếu một chữ số 0 ở mẫu số. Đáp án C sai vì 0,2 là kết quả khi lấy 156 chia cho 780. Đáp án D sai vì 2 là kết quả khi lấy 156 chia cho 78, không liên quan tới trọng lượng riêng đã cho.

Giải thích Câu 5 — Đáp án B đúng: Vì d = D · g, lấy g ≈ 10 m/s² thì d = 10D. Đáp án A sai vì đơn vị của trọng lượng riêng là N/m³, còn kg/m³ là đơn vị của khối lượng riêng. Đáp án C sai vì trọng lượng riêng là đặc trưng của chất, không đổi khi khối lượng của vật thay đổi, miễn là vật đặc và đồng chất. Đáp án D sai vì d gấp khoảng 10 lần D về mặt số đo, không bằng nhau.

Câu hỏi thường gặp về trọng lượng riêng

Hỏi: Trọng lượng riêng và khối lượng riêng khác nhau như thế nào?
Đáp: Khối lượng riêng D = m/V cho biết mỗi mét khối chất có khối lượng bao nhiêu kilôgam, đơn vị kg/m³, còn trọng lượng riêng d = P/V cho biết mỗi mét khối chất bị Trái Đất hút với lực bao nhiêu niutơn, đơn vị N/m³. Hai đại lượng liên hệ với nhau bằng d = D · g, lấy g ≈ 10 m/s² thì d = 10D. Khối lượng riêng không đổi theo nơi chốn, còn trọng lượng riêng thay đổi theo g.

Hỏi: Vì sao d = 10D mà không phải một con số khác?
Đáp: Vì trọng lượng P = m · g, chia cả hai vế cho thể tích V được d = D · g. Sách giáo khoa trung học cơ sở lấy g ≈ 10 m/s² cho gọn, nên d = 10D. Nếu lấy giá trị chính xác hơn g = 9,8 m/s² thì d = 9,8D, nhỏ hơn khoảng 2%. Con số 10 chỉ là cách làm tròn của g, không phải một hằng số của tự nhiên.

Hỏi: Trọng lượng riêng của một vật có thay đổi khi đem vật lên Mặt Trăng không?
Đáp: Có. Trên Mặt Trăng, gia tốc trọng trường chỉ còn khoảng 1,6 m/s², bằng khoảng 1/6 so với Trái Đất, nên trọng lượng riêng của cùng một chất chỉ còn khoảng 1/6 so với trên Trái Đất. Ví dụ, nước có d ≈ 10000 N/m³ trên Trái Đất thì trên Mặt Trăng chỉ còn khoảng 1600 N/m³. Trong khi đó khối lượng riêng của nước vẫn là 1000 kg/m³ ở cả hai nơi.

Hỏi: Vật rỗng ruột thì tính trọng lượng riêng như thế nào?
Đáp: Công thức d = P/V vẫn tính được, nhưng kết quả chỉ là trọng lượng riêng trung bình của cả vật, không phải trọng lượng riêng của chất làm vật. Ví dụ, một quả cầu sắt rỗng có trọng lượng riêng trung bình nhỏ hơn 78000 N/m³, vì phần rỗng bên trong không có sắt. Muốn biết trọng lượng riêng thật của chất, bạn phải dùng vật đặc và đồng chất, hoặc đo riêng phần chất đặc.

Hỏi: Trọng lượng riêng dùng để làm gì trong thực tế?
Đáp: Trọng lượng riêng là cầu nối sang nhiều công thức quan trọng khác. Áp suất chất lỏng tính bằng p = d · h, lực đẩy Ác-si-mét tính bằng F = d · V, cả hai đều dùng trực tiếp trọng lượng riêng của chất lỏng. Trong kĩ thuật, người ta dùng trọng lượng riêng để tính tải trọng của bể chứa, đập nước và tàu thuyền, và để nhận biết chất liệu của một vật lạ bằng cách đo rồi đối chiếu với bảng tra.

Kết luận

Trọng lượng riêng chỉ gói gọn trong một công thức: d = P/V, và một quan hệ nhớ đời: d = 10D khi lấy g ≈ 10 m/s². Bạn hãy nhớ ba điều: trọng lượng riêng nói về lực hút trên từng mét khối, đơn vị là N/m³; số đo của nó gấp 10 lần số đo khối lượng riêng; và nó thay đổi theo nơi chốn vì g thay đổi, trong khi khối lượng riêng thì không. Làm xong 5 bài tập ở trên, bạn đã đủ tự tin để tính trọng lượng riêng trong mọi tình huống — và cũng hiểu vì sao cùng một mét khối mà sắt nặng gấp gần 8 lần nước, còn lên Mặt Trăng thì mọi thứ đều nhẹ đi rất nhiều.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗