Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 6 · Tin giáo dục

Toán 6 Kết nối tri thức Bài 32: Điểm và đường thẳng

Học điểm thuộc đường thẳng, ba điểm thẳng hàng, song song, cắt và trùng nhau trong Bài 32 Toán 6 Kết nối tri thức. Có hình và bài tập giải từng ý.

Các quan hệ cơ bản Bài 32: đường qua hai điểm phân biệt, thẳng hàng và vị trí hai đường trong mặt phẳng

Bài 32 Điểm và đường thẳng Toán 6 Kết nối tri thức là bài đầu tiên của Chương VIII. Em sẽ đọc kí hiệu điểm thuộc đường thẳng, nhận biết ba điểm thẳng hàng và phân biệt hai đường thẳng song song, cắt nhau hoặc trùng nhau. Quy tắc nền tảng cần nhớ: qua hai điểm phân biệt chỉ có một đường thẳng.

Học hình học bắt đầu từ cách đọc hình

Em chưa cần công thức tính độ dài hay số đo góc để học bài này. Dụng cụ cần thiết là bút chì và thước thẳng. Điều quan trọng hơn là đọc đúng tên đối tượng: chữ nào chỉ điểm, chữ nào chỉ đường thẳng, điểm nào thực sự nằm trên nét biểu diễn đường và điểm nào nằm ngoài.

Sau bài học, em cần chuyển được một câu mô tả thành kí hiệu, vẽ hình thỏa dữ kiện và giải thích kết luận bằng quan hệ đã cho. Ví dụ, biết hai đường thẳng cùng đi qua hai điểm phân biệt thì phải nhận ra chúng trùng nhau, không tiếp tục coi đó là hai đường khác nhau chỉ vì tên gọi khác nhau.

Điểm và đường thẳng được biểu diễn như thế nào?

Một chấm nhỏ trên giấy dùng để biểu diễn điểm. Ta thường đặt tên điểm bằng chữ cái in hoa như A, B, M hoặc N. Chữ được viết gần chấm để nhận biết tên; bản thân chữ A không phải vị trí của điểm A. Khi đọc hình, hãy nhìn tâm chấm, không nhìn vị trí nhãn chữ.

Một nét thẳng kẻ bằng thước dùng để biểu diễn một phần đường thẳng. Đường thẳng trong hình học kéo dài không giới hạn về hai phía, không kết thúc ở mép nét vẽ trên giấy. Ta thường đặt tên đường bằng chữ cái thường như a, b hoặc d. Trên một đường thẳng có vô số điểm, dù hình chỉ đánh dấu vài điểm có tên.

Chấm và nét vẽ là hình biểu diễn, không phải toàn bộ đối tượng hình học. Một chấm mực có kích thước nhưng điểm hình học không có độ dài hay bề rộng. Tương tự, nét kẻ có bề dày để nhìn thấy, nhưng không dùng bề dày của nét để suy ra có nhiều đường thẳng khác nhau.

Điểm thuộc và không thuộc đường thẳng

Nếu điểm A nằm trên đường thẳng d, viết \(A\in d\) và đọc “A thuộc d”. Cùng quan hệ đó còn có thể diễn đạt “đường thẳng d đi qua A”. Nếu điểm B không nằm trên d, viết \(B\notin d\) và đọc “B không thuộc d”. Hai kí hiệu chỉ hai khả năng khác nhau, không dùng thay thế cho nhau.

Ví dụ cho P và Q thuộc đường thẳng m, còn R không thuộc m. Khi đó \(P\in m\), \(Q\in m\) và \(R\notin m\). Em không được viết \(m\in P\), vì câu đang mô tả điểm thuộc đường, không mô tả đường thuộc điểm. Thứ tự hai đối tượng trong kí hiệu có ý nghĩa.

Một điểm có thể thuộc nhiều đường thẳng. Nếu hai đường cắt nhau tại O thì O thuộc cả hai. Vì vậy, khi câu hỏi yêu cầu “điểm O thuộc những đường nào?”, cần xét tất cả các đường được cho, không dừng ngay sau khi tìm được một đường.

Qua hai điểm phân biệt có một đường thẳng duy nhất

Đánh dấu hai điểm A và B ở hai vị trí khác nhau. Đặt mép thước qua cả hai điểm rồi kẻ nét thẳng kéo dài về hai phía. Nếu dùng một màu bút khác làm lại đúng thao tác, nét mới phải nằm trên cùng đường thẳng, không tạo thêm một đường khác.

Đường vừa xác định có thể gọi là đường thẳng AB hoặc đường thẳng BA. Hai cách gọi này chỉ cùng một đối tượng. Khi đếm đường thẳng, không đếm AB và BA thành hai đường. Một đường cũng có thể mang tên d, nên d, AB và BA có thể là ba tên của cùng một đường.

Điều kiện “phân biệt” không được bỏ. Nếu A và B cùng chỉ một vị trí thì dữ kiện thực chất chỉ cho một điểm. Qua một điểm có thể vẽ nhiều đường thẳng theo các hướng khác nhau. Bởi vậy một điểm chưa đủ xác định duy nhất một đường thẳng.

Đường thẳng AB khác với việc chỉ xét phần nối từ A đến B. Trong bài này, chữ AB đi sau cụm “đường thẳng” chỉ đường kéo dài về hai phía. Khái niệm đoạn thẳng và độ dài đoạn thẳng sẽ được học riêng; không lấy chiều dài nét vẽ hiện ra làm chiều dài của đường thẳng.

Ba điểm thẳng hàng và cách kiểm tra

Ba điểm thẳng hàng khi cùng thuộc một đường thẳng. Nếu A, B, C đều thuộc d thì chúng thẳng hàng. Nếu A và B thuộc d nhưng C không thuộc d, với A và B phân biệt, thì A, B, C không thẳng hàng. Căn cứ là đường qua A và B đã được xác định duy nhất.

Khi kiểm tra trên một bản vẽ, đặt mép thước qua hai chấm rồi xem chấm thứ ba có nằm trên mép thước đó không. Không chỉ nhìn nghiêng hoặc ước đoán bằng mắt khi các điểm rất gần nhau. Nếu đề đã nêu rõ dữ kiện thẳng hàng thì sử dụng dữ kiện đó; hình phác có thể không thật chính xác do nét vẽ.

Thẳng hàng không có nghĩa các khoảng cách bằng nhau. Ba điểm trên cùng đường có thể nằm rất sát nhau hoặc rất xa nhau. Bài 32 chỉ yêu cầu nhận biết cùng thuộc một đường; vị trí nằm giữa và các quan hệ về khoảng cách là nội dung cần phân biệt ở những bài sau.

A, B, C cùng thuộc đường d; điểm D nằm ngoài d; đường e đi qua B và D nên cắt d tại B
A, B, C thẳng hàng; B là điểm chung của d và e, còn D không thuộc d.

Song song, cắt nhau và trùng nhau trong mặt phẳng

Trong bài này, các đường thẳng đang xét cùng nằm trong một mặt phẳng. Hai đường thẳng phân biệt không có điểm chung là hai đường song song, kí hiệu a // b. Không thấy giao nhau trong phần hình đang vẽ chưa đủ kết luận song song: chúng có thể gặp nhau ở ngoài khung giấy khi kéo dài.

Hai đường thẳng có đúng một điểm chung thì cắt nhau. Điểm chung được gọi là giao điểm. Nếu a và b cắt nhau tại O thì \(O\in a\) và \(O\in b\). Hai đường cắt nhau không bắt buộc vuông góc; một nét nghiêng cắt một nét ngang cũng là ví dụ.

Nếu hai đường cùng đi qua hai điểm phân biệt, tính duy nhất của đường qua hai điểm cho biết chúng phải trùng nhau. Hai đường trùng nhau có chung tất cả các điểm, không chỉ hai điểm đã được đặt tên. Đây là lí do hai đường thẳng phân biệt không thể có hai giao điểm khác nhau.

Không gọi hai đường trùng nhau là song song trong cách phân loại của bài này. Khi so sánh, hãy xét số điểm chung: không có với hai đường phân biệt, đúng một, hay vô số điểm. Tên gọi khác nhau không quyết định vị trí tương đối; dữ kiện về các điểm chung mới quyết định.

Bài tập tự luyện Bài 32

Hãy tự vẽ một hình cho mỗi bài khi cần, rồi viết lời giải từ dữ kiện. Các câu hỏi được biên soạn riêng. Không dùng độ dài ước đoán trên màn hình để kết luận, và không tự thêm giả thiết các điểm thẳng hàng khi đề chưa cho.

Bài 1. Đọc hình minh họa

a) Dựa vào hình ở trên, viết quan hệ của A và D với d bằng kí hiệu.

b) Kể tên ba điểm thẳng hàng trong bốn điểm A, B, C, D.

c) Xác định giao điểm của d và e. Điểm đó thuộc những đường nào trong hình?

Bài 2. Một đường, nhiều tên

Cho ba điểm phân biệt M, N, P cùng thuộc đường thẳng a.

a) Đường thẳng MN và NM có khác nhau không?

b) Các tên MN, MP, NP gọi được bao nhiêu đường thẳng phân biệt?

c) Có thể kết luận ba khoảng cách MN, MP, NP bằng nhau chỉ từ dữ kiện này không?

Bài 3. Ba điểm không thẳng hàng

Cho ba điểm phân biệt K, L, T không thẳng hàng.

a) Kẻ các đường qua từng cặp điểm. Có bao nhiêu đường phân biệt? Kể tên.

b) Đường KL và KT cắt nhau ở đâu?

c) Điểm T có thuộc đường KL không? Giải thích bằng dữ kiện.

Bài 4. Kiểm tra kết luận

a) Hai đường p và q cùng đi qua hai điểm phân biệt U, V. Một bạn nói p và q chỉ cắt nhau tại U. Bạn đó đúng không?

b) Hai đường phân biệt r và s trong cùng mặt phẳng không có điểm chung. Nêu quan hệ giữa chúng.

c) Một hình vẽ chỉ có một chấm A trên đường d. Có thể kết luận d chỉ có một điểm không?

Bài 5. Vẽ theo điều kiện

Cho hai điểm phân biệt E, F không thuộc đường thẳng g trong cùng mặt phẳng.

a) Nếu đường EF cắt g tại H, ba điểm E, F, H có thẳng hàng không?

b) Nếu EF song song với g, có điểm H nào thuộc g mà E, F, H thẳng hàng không?

c) Nếu vẽ một đường khác cũng đi qua E và F, đường đó có thể giúp tạo thêm giao điểm mới với g không?

Lời giải và căn cứ

Bài 1

a) \(A\in d\), còn \(D\notin d\). Chấm A nằm trên nét biểu diễn d; chấm D nằm ngoài. Vị trí chữ đặt cạnh chấm chỉ giúp đọc tên, không thay vị trí của điểm.

b) Ba điểm A, B, C thẳng hàng vì cùng thuộc d. Điểm D không thuộc d nên không thể thay một trong ba điểm để tạo một bộ ba gồm D và hai điểm phân biệt trên d.

c) Giao điểm là B. Ta có \(B\in d\) và \(B\in e\). Đường e còn đi qua D nhưng D không thuộc d, nên D không phải giao điểm của hai đường.

Bài 2

a) MN và NM là cùng một đường thẳng. Đổi thứ tự hai điểm trong tên đường không tạo đường mới, vì đường qua hai điểm phân biệt là duy nhất.

b) Cả ba tên MN, MP, NP chỉ một đường thẳng, chính là a. Mỗi cặp điểm đều nằm trên a, nên đường được xác định bởi cặp đó không thể khác a.

c) Không. Thẳng hàng chỉ cho biết cùng thuộc một đường, không cho các khoảng cách bằng nhau. Đề chưa có dữ kiện khoảng cách nên không được tự thêm kết luận ấy.

Bài 3

a) Có ba đường phân biệt: KL, KT, LT. Nếu hai trong ba đường trùng nhau thì cả K, L, T sẽ cùng thuộc một đường, trái với giả thiết không thẳng hàng.

b) KL và KT cắt nhau tại K. Hai đường đã có chung K và là hai đường phân biệt, nên không thể có thêm một điểm chung khác.

c) T không thuộc KL. Nếu T thuộc KL thì K, L, T thẳng hàng, trái dữ kiện ban đầu. Viết kí hiệu \(T\notin KL\) với KL được hiểu là đường thẳng.

Bài 4

a) Bạn đó sai. Vì p và q cùng đi qua hai điểm phân biệt U, V, chúng trùng nhau. Do đó chúng có vô số điểm chung, không phải đúng một điểm chung U.

b) r và s song song, kí hiệu r // s. Kết luận dùng đủ hai điều kiện: các đường cùng mặt phẳng và không có điểm chung.

c) Không. Hình chỉ đánh dấu một điểm có tên, còn trên đường thẳng d vẫn có vô số điểm khác. Số chấm nhìn thấy không phải số điểm của đường thẳng.

Bài 5

a) Có. H thuộc đường EF nên E, F, H cùng thuộc đường đó và thẳng hàng. Đồng thời H thuộc g theo giả thiết giao điểm.

b) Không có điểm như vậy. Một điểm làm E, F, H thẳng hàng phải thuộc EF; nếu còn thuộc g thì là điểm chung của hai đường song song, điều không thể xảy ra.

c) Không. Mọi đường qua cả E và F đều trùng với EF. Đổi tên hoặc vẽ lại không thay đường hình học và không sinh thêm giao điểm với g.

Tự kiểm tra và nguồn đối chiếu

Trước khi kết luận, hãy kiểm tra từ “phân biệt”, điều kiện cùng mặt phẳng và số điểm chung. Khi đếm đường, loại các tên gọi trùng một đối tượng. Khi đọc hình, phân biệt nét biểu diễn hữu hạn trên giấy với đường thẳng không giới hạn. Những thói quen này hữu ích cho các bài về tia và đoạn thẳng tiếp theo.

Vị trí và phạm vi bài học được đối chiếu với Toán 6 tập 2 trên Thư viện số Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Các hình, ví dụ và bài tự luyện trên trang được biên soạn mới để giải thích quan hệ hình học, không sao chép hình hoặc bộ lời giải sách giáo khoa.

Bài liền kề

Bài trước: Bài tập cuối chương VII.

Bài sau: Bài 33. Điểm nằm giữa hai điểm. Tia.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗