Điểm nằm giữa hai điểm giúp mô tả thứ tự trên một đường thẳng; tia giúp mô tả một phần đường thẳng bắt đầu từ một gốc và kéo dài mãi về một phía. Trong bài này, em sẽ luyện đọc vị trí, gọi tên tia và giải thích quan hệ giữa các tia bằng điều kiện rõ ràng. Điều quan trọng không phải hình vẽ nằm ngang hay nghiêng, mà là các điểm có thẳng hàng không, điểm nào được chọn làm mốc và tia đang bắt đầu ở đâu.
Bài học thuộc Toán lớp 6, tập hai, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống. Đây là bài tiếp sau Điểm và đường thẳng, trước Đoạn thẳng. Độ dài đoạn thẳng. Các tình huống và bài tập dưới đây được biên soạn mới để luyện tập, không phải bản chép bài tập trong sách. Những tên trạm và bảng chỉ đường là dữ kiện giả định; hình minh họa không cung cấp độ dài hay quan hệ bằng nhau.
1. Đọc đúng quan hệ nằm giữa
Với ba điểm phân biệt thẳng hàng, một điểm nằm giữa hai điểm còn lại. Chẳng hạn, đề bài cho P, Q, R thẳng hàng theo thứ tự P, Q, R thì Q nằm giữa P và R. Viết thứ tự ngược lại thành R, Q, P vẫn mô tả cùng quan hệ. Từ “giữa” ở đây không có nghĩa là chính giữa về khoảng cách: chỉ biết vị trí như vậy chưa cho phép nói Q cách đều P và R.
Trước khi kết luận một điểm nằm giữa hai điểm khác, em cần đọc đủ điều kiện thẳng hàng và phân biệt. Một điểm nhìn có vẻ nằm ở vùng giữa trang giấy nhưng lệch khỏi đường thẳng qua hai điểm kia không phải điểm nằm giữa theo nghĩa hình học của bài. Cũng không thể chọn chính P rồi nói P nằm giữa P và R. Việc ghi rõ tên ba điểm giúp tránh dùng một nhận xét bằng mắt cho sai đối tượng.
Khi có bốn điểm phân biệt trên một đường thẳng, có thể có nhiều điểm cùng nằm giữa một cặp điểm. Nếu thứ tự là P, Q, R, S, cả Q và R đều nằm giữa P và S. Tuy vậy, với ba điểm P, Q, R đã chọn, chỉ Q nằm giữa hai điểm còn lại. Vì thế câu hỏi “điểm nào nằm giữa?” phải gắn với cặp điểm cụ thể, không nên trả lời một tên tách khỏi điều kiện.
2. Cùng phía và khác phía phải có điểm mốc
Với các điểm đang xét trên cùng một đường thẳng, ta nói hai điểm nằm cùng phía hoặc khác phía đối với một điểm mốc không trùng với chúng. Trên thứ tự P, Q, R, S, hai điểm R và S cùng phía đối với Q, còn P và R khác phía đối với Q. Nếu đổi mốc sang S thì P và R lại cùng phía. Quan hệ này không thay đổi vì người xem xoay tờ giấy, nhưng có thể thay đổi khi đổi điểm mốc.
Mẹo đọc hữu ích là đặt ngón tay vào điểm mốc rồi nhìn hai điểm cần so sánh. Chúng ở hai hướng dọc đường thẳng thì khác phía; chúng cùng một hướng thì cùng phía. Em vẫn phải kiểm tra điều kiện thẳng hàng trước khi dùng mẹo. Không lấy vị trí trái phải trong một hình gồm nhiều đường thẳng thay cho định nghĩa. Một điểm ở trên và một điểm ở dưới trang giấy chưa đủ dữ kiện cho kết luận của bài này.
Quan hệ nằm giữa và quan hệ khác phía diễn đạt cùng một thứ tự theo hai cách. Nói Q nằm giữa P và R tương đương với nói P và R khác phía đối với Q, khi ba điểm phân biệt thẳng hàng. Trong lời giải, em có thể chuyển từ cách nói thứ nhất sang cách nói thứ hai để làm rõ lý do. Không đổi tùy tiện mốc Q thành một điểm khác vì khi đó câu nhận xét đã khác.
Thứ tự P, Q, R, S được cho rõ. Khoảng cách trên hình không dùng làm dữ kiện.
3. Tia có gốc và kéo dài về một phía
Chọn một điểm trên đường thẳng, điểm ấy chia phần còn lại của đường thẳng về hai phía. Ghép điểm đã chọn với toàn bộ phần ở một phía ta được một tia. Điểm được chọn là gốc và thuộc tia. Khi vẽ, ta thường dùng một chấm cho gốc, một nét thẳng theo hướng đã chọn và một mũi tên để nhắc rằng tia còn kéo dài, chứ không kết thúc ở vị trí mũi tên trên giấy.
Tia \(OA\) có gốc O và đi qua A, trong đó A khác O. Thứ tự chữ rất quan trọng: chữ đầu chỉ gốc. Tia \(AO\) có gốc A nên không phải một cách viết tùy ý thay thế tia \(OA\). Nếu ký hiệu tia \(Ox\) bằng chữ thường x chỉ hướng, x không nhất thiết là tên một điểm đã đánh dấu. Đọc tên tia cần giữ đúng cách đặt tên trong đề, không tự biến ký hiệu hướng thành một điểm mới.
Nếu A và B là hai điểm khác O trên cùng một phía của đường thẳng đối với O, tia \(OA\) và tia \(OB\) trùng nhau. Chúng có cùng gốc và cùng phần đường thẳng kéo dài. Có hai tên viết ra không có nghĩa là có hai hình khác nhau. Ngược lại, hai tia có gốc khác nhau không trùng nhau, kể cả khi nét vẽ của chúng cùng hướng và một tia nằm trong tia kia.
4. Nhận biết hai tia đối nhau
Hai tia đối nhau phải có chung gốc và cùng tạo thành một đường thẳng theo hai phía ngược nhau. Nếu L, O, A thẳng hàng và O nằm giữa L, A thì \(OL\) và \(OA\) đối nhau. Nếu chỉ biết hai tia có chung gốc nhưng chúng không nằm trên cùng đường thẳng, chưa thể gọi là đối nhau. Nếu chỉ biết hai tia đi ngược hướng nhưng gốc khác nhau, điều kiện cũng chưa đủ.
Đặc biệt, \(OA\) và \(AO\) không phải hai tia đối nhau khi O và A phân biệt, vì chúng không chung gốc. Đây là lỗi dễ mắc khi nhìn hai mũi tên hướng ngược nhau. Muốn tìm tia đối của \(OA\), hãy giữ nguyên gốc O, rồi chọn một điểm ở phía còn lại so với A trên đường thẳng \(OA\). Hai tia đối nhau cùng chứa gốc và chỉ có gốc là điểm chung.
5. Bài tập đọc thứ tự và điểm mốc
Cho bốn điểm P, Q, R, S phân biệt, thẳng hàng theo thứ tự P, Q, R, S. Không có dữ kiện về độ dài.
a) Trong các điểm đã đặt tên, những điểm nào nằm giữa P và S?
b) P và R nằm cùng phía hay khác phía đối với Q?
c) Q và R nằm cùng phía hay khác phía đối với S?
Lời giải
a) Q và R đều nằm giữa P và S vì cả hai xuất hiện sau P và trước S trong thứ tự đã cho. Không chọn P hay S, bởi chúng là hai điểm dùng để xác định vị trí đang xét.
b) P và R khác phía đối với Q vì Q nằm giữa P và R. Ta nêu rõ mốc Q; nếu chỉ viết “khác phía” mà không nhắc mốc, câu trả lời chưa đủ rõ.
c) Q và R cùng phía đối với S, vì từ S nhìn dọc đường thẳng về phía R ta cũng gặp Q. Không cần biết Q gần S hơn hay xa S hơn bao nhiêu để kết luận.
6. Bài tập gọi tên tia
Cho bốn điểm L, O, A, B phân biệt, thẳng hàng theo thứ tự L, O, A, B như hình minh họa thứ hai.
a) Tia \(OA\) và tia \(OB\) có trùng nhau không?
b) Chỉ ra một tia có tên bằng hai chữ cái là tia đối của \(OA\).
c) Tia \(AO\) và \(OA\) có đối nhau không? Nêu điều kiện quyết định.
Lời giải
a) \(OA\) và \(OB\) trùng nhau, vì cùng gốc O, còn A và B cùng phía đối với O. Điểm A không phải điểm kết thúc của tia \(OA\); tia ấy tiếp tục qua B và kéo dài mãi.
b) Tia \(OL\) là tia đối của \(OA\). Hai tia có chung gốc O; L và A khác phía đối với O trên cùng một đường thẳng. Cũng có thể nói \(OL\) đối với \(OB\), vì \(OB\) trùng \(OA\).
c) \(AO\) và \(OA\) không đối nhau. Gốc của \(AO\) là A, gốc của \(OA\) là O, mà A khác O. Điều kiện chung gốc đã không thỏa mãn nên không cần dùng độ dài hoặc đo hình để bác bỏ.
7. Bài tập suy luận không dựa vào độ dài
Cho tia Hx. Hai điểm K và T khác H thuộc tia Hx, đồng thời K nằm giữa H và T. Điểm U nằm trên tia đối của Hx và U khác H.
a) H có nằm giữa U và K không?
b) Tia KH có chứa U không?
c) Có thể kết luận K cách đều H và T chỉ từ dữ kiện đã cho không?
Lời giải
a) Có. K nằm về một phía của H trên đường thẳng chứa Hx; U ở phía còn lại và không trùng H. Vì vậy H nằm giữa U và K. Điều kiện U khác H loại bỏ trường hợp điểm chọn chính là gốc.
b) Có. Thứ tự các điểm dọc đường thẳng là U, H, K, T hoặc thứ tự ngược khi nhìn từ phía kia. Tia KH bắt đầu tại K, đi qua H, tiếp tục về phía U, nên U thuộc tia KH.
c) Không. Nằm giữa chỉ xác định thứ tự, không xác định khoảng cách. Có thể thay đổi vị trí K mà vẫn giữ K giữa H và T. Những kết luận liên quan đến cách đều cần dữ kiện bổ sung, không được lấy từ hình vẽ.
8. Vận dụng vào sơ đồ giả định
Một sơ đồ tuyến đi bộ giả định có bốn trạm Cổng, Vườn, Nhà kính, Hồ nằm trên cùng một lối thẳng theo đúng thứ tự đó. Để dùng ký hiệu hình học, gọi bốn vị trí lần lượt là C, V, N, H. Sơ đồ này chỉ mô tả vị trí, không nói về khoảng cách, tốc độ hay thời gian di chuyển.
a) Đứng ở V, hướng nhìn về N có cùng hướng dọc lối đi với hướng nhìn về H không?
b) Hai tia VC và VH có đối nhau không?
c) Từ dữ kiện, có biết V cách C và N bằng nhau không?
Lời giải
a) Có. N và H cùng phía đối với V trên lối thẳng, nên hai tia VN và VH trùng nhau. Đây là nhận xét về hướng trong mô hình, không phải khẳng định hai chặng đường dài bằng nhau.
b) Có. C và H khác phía đối với V, đồng thời hai tia cùng gốc V và nằm trên một đường thẳng. Hai điều kiện phải được nói cùng nhau, thay vì chỉ nhìn mũi tên trên bản sơ đồ.
c) Không. Sơ đồ chỉ cho thứ tự các trạm. Không có số đo hay điều kiện cách đều, nên mọi kết luận về hai khoảng cách bằng nhau đều vượt dữ kiện. Câu trả lời đúng có thể là “chưa đủ thông tin”, chứ không cần đoán một giá trị.
9. Tự kiểm tra trước khi chuyển bài
Khi hoàn thành một lời giải, em hãy đọc lại ba việc: các điểm cần xét có phân biệt và thẳng hàng không; mốc trong câu cùng phía hoặc khác phía là điểm nào; chữ đầu của mỗi tên tia có đúng là gốc không. Nếu kết luận hai tia đối nhau, kiểm tra cả chung gốc lẫn hai phía trên một đường thẳng. Nếu kết luận hai tia trùng nhau, kiểm tra chung gốc và cùng hướng, không chỉ nhìn một phần nét vẽ chồng lên nhau.
Một cách luyện tốt là tự vẽ lại hình theo hướng nghiêng rồi giữ nguyên tên và thứ tự điểm. Những kết luận hình học đúng vẫn phải giữ nguyên. Sau đó thử đổi mốc hoặc đổi thứ tự hai chữ trong tên tia và giải thích kết luận nào thay đổi. Hoạt động này giúp em hiểu ý nghĩa ký hiệu thay vì học thuộc vị trí trái phải. Bài tiếp theo sẽ nghiên cứu đoạn thẳng và độ dài; ở đây hãy dừng ở quan hệ vị trí đã được cho.
Nguồn và thứ tự học
Đối chiếu mục lục và phạm vi Bài 33 trong SGK Toán 6 tập hai của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Bài trước: Bài 32. Điểm và đường thẳng. Bài sau: Bài 34. Đoạn thẳng. Độ dài đoạn thẳng.
Bài liền kề
Bài trước: Bài 32. Điểm và đường thẳng.
Bài sau: Bài 34. Đoạn thẳng. Độ dài đoạn thẳng.