Bài 34 Đoạn thẳng. Độ dài đoạn thẳng Toán 6 Kết nối tri thức giúp em nhận biết đoạn thẳng, đo bằng thước có chia vạch và so sánh độ dài. Cần phân biệt hai việc: gọi tên hình và ghi số đo của hình đó. Khi đọc thước, độ dài bằng chênh lệch hai vạch ở hai đầu, không phải lúc nào cũng là số ghi tại đầu bên phải.
Chuẩn bị và mục tiêu bài học
Em cần nhớ đường thẳng, tia và điểm nằm giữa hai điểm đã học ở các bài trước. Chuẩn bị bút chì, thước có vạch chia và giấy trắng. Kiểm tra đơn vị trên thước trước khi đo; một số thước có nhiều thang đo nên không được trộn số đọc từ hai thang khác nhau.
Sau bài học, em cần gọi tên đúng các đoạn thẳng, đặt thước đúng vị trí, đọc và ghi độ dài kèm đơn vị, đổi đơn vị trước khi so sánh. Em cũng sẽ tính được tổng hoặc phần còn lại của một đoạn khi đã biết điểm nằm giữa. Bài này chưa yêu cầu dùng công thức trung điểm của Bài 35.
Đoạn thẳng gồm những điểm nào?
Với hai điểm phân biệt A và B, đoạn thẳng AB gồm hai đầu mút A, B và tất cả các điểm nằm giữa chúng. Đổi tên thành đoạn thẳng BA vẫn là cùng một hình. Không đếm AB và BA thành hai đoạn chỉ vì thứ tự chữ khác nhau.
Đường thẳng AB kéo dài không giới hạn về cả hai phía. Tia AB bắt đầu tại A và kéo dài về phía B. Còn đoạn thẳng AB có hai đầu mút, chỉ lấy phần từ A đến B kể cả hai đầu. Khi đọc đề, phải giữ cụm “đường thẳng”, “tia” hoặc “đoạn thẳng” để biết chính xác đối tượng đang xét.
Giả sử bốn điểm A, M, B, C phân biệt cùng nằm trên một đường theo thứ tự đó. M thuộc đoạn thẳng AB vì nằm giữa A và B. C nằm trên đường thẳng AB nhưng không thuộc đoạn thẳng AB, vì đã ở ngoài phần từ A đến B. Cả A và B đều thuộc đoạn thẳng AB với vai trò hai đầu mút.
Đoạn thẳng và độ dài đoạn thẳng khác nhau thế nào?
Đoạn thẳng là một hình. Độ dài là số đo gắn với hình đó khi đã chọn đơn vị. Chẳng hạn câu “vẽ đoạn thẳng PQ” yêu cầu tạo hình, còn “PQ = 4,6 cm” cho biết độ dài. Trong bài học, kí hiệu PQ có thể được dùng cho độ dài khi ngữ cảnh đã rõ.
Khoảng cách giữa hai điểm P và Q là độ dài đoạn thẳng PQ. Với hai điểm phân biệt, độ dài này dương. Khoảng cách từ một điểm đến chính nó bằng 0. Đổi thứ tự gọi tên không đổi khoảng cách: PQ và QP có cùng độ dài.
Hai đoạn thẳng bằng nhau nghĩa là có cùng độ dài, không bắt buộc nằm cùng chỗ hoặc cùng hướng. Một đoạn nằm ngang và một đoạn nghiêng vẫn có thể bằng nhau. Ngược lại, hai nét nhìn có vẻ dài bằng nhau trên một hình phác chưa đủ để khẳng định, trừ khi dữ kiện hoặc dấu đánh dấu cho biết điều đó.
Cách đo bằng thước có vạch chia
Trước hết đặt cạnh thước dọc theo đoạn cần đo. Cho một đầu mút trùng với vạch 0 nếu vạch này rõ và sử dụng được. Nhìn số đọc ở đầu còn lại, theo đúng thang đơn vị vừa chọn. Nên quan sát gần vuông góc với mặt thước để hạn chế việc đọc lệch do nhìn xiên.
Ví dụ A ở vạch 0 cm, B ở vạch 4,6 cm thì AB = 4,6 cm. Không đặt A trùng với mép nhựa của thước nếu mép đó không trùng vạch 0. Khoảng trống từ mép thước đến vạch 0 không phải một phần của số đo cần lấy.
Khi vạch 0 bị mờ, có thể dùng một vạch khác làm vị trí bắt đầu. Nếu A ở vạch 2,0 cm và B ở vạch 6,6 cm thì \(AB=6{,}6-2{,}0=4{,}6\,\text{cm}\). Đây là phép lấy chênh lệch hai số đọc trên cùng thang đo. Ghi 6,6 cm sẽ tính cả phần từ vạch 0 đến A, vốn không thuộc đoạn AB.
Hình minh họa trên website có thể bị phóng to hoặc thu nhỏ tùy thiết bị. Vì thế khoảng cách trên màn hình không tự tương ứng với xentimét ngoài đời. Bài đọc thước dùng các vạch và số đã ghi; bài thực hành đo thật phải dùng hình em tự vẽ trên giấy hoặc vật thật được yêu cầu đo.
Đổi đơn vị rồi mới so sánh
Trong hệ mét, 1 cm = 10 mm và 1 m = 100 cm. Vì vậy 4,6 cm = 46 mm, còn 0,35 m = 35 cm. Độ dài của vật không thay đổi khi đổi đơn vị, chỉ số biểu diễn thay đổi theo kích thước đơn vị chọn làm chuẩn.
Muốn so sánh 38 mm với 4,1 cm, đổi 4,1 cm thành 41 mm. Vì 38 nhỏ hơn 41, đoạn thứ nhất ngắn hơn. Không so trực tiếp 38 với 4,1 rồi kết luận đoạn 38 mm dài hơn, vì hai số đó đi kèm hai đơn vị khác nhau.
Khi nhiều đoạn bằng nhau, có thể dùng cùng một kiểu dấu gạch nhỏ để đánh dấu trên hình. Những đoạn mang kiểu dấu khác không vì thế chắc chắn khác độ dài; dấu khác chỉ chưa cung cấp quan hệ bằng nhau giữa hai nhóm. Luôn đọc dữ kiện bằng lời đi kèm hình trước khi kết luận.
Cộng độ dài khi có điểm nằm giữa
Nếu M nằm giữa A và B thì \(AM+MB=AB\). Điều kiện nằm giữa cho biết hai phần AM và MB nối tiếp nhau tạo thành toàn bộ AB. Ví dụ AM = 2,7 cm và MB = 3,5 cm thì AB = 6,2 cm. Nếu biết AB và AM, lấy AB − AM để tìm MB.
Không được dùng công thức đó chỉ vì thấy ba điểm A, M, B trong đề. Nếu M nằm ngoài đoạn AB, AM + MB không bằng AB. Nếu ba điểm không thẳng hàng, việc cộng hai độ dài cũng không cho độ dài đoạn thẳng nối hai đầu theo quy tắc vừa nêu. Đọc đúng vị trí là bước trước phép tính.
Khi vật dài hơn thước, có thể đo theo các đoạn liên tiếp trên cùng đường thẳng rồi cộng các số đo. Phải đánh dấu chỗ kết thúc mỗi lượt, tránh đo chồng phần cũ hoặc để hở một đoạn. Kết quả đo thực tế còn phụ thuộc độ chia thước và thao tác, nên không tự ghi nhiều chữ số thập phân hơn mức dụng cụ cho phép đọc.
Bài tập tự luyện Bài 34
Những câu hỏi sau được biên soạn mới. Bài cho số đọc trên thước là tình huống lí tưởng để tính theo dữ kiện; bài dùng bước chân chỉ cho kết quả ước lượng. Hãy giữ sự khác biệt đó khi ghi đáp án.
Bài 1. Nhận biết đoạn thẳng
Cho bốn điểm phân biệt A, M, B, C thẳng hàng theo đúng thứ tự A, M, B, C.
a) Trong các điểm đã nêu, điểm nào thuộc đoạn thẳng AB?
b) Liệt kê các đoạn thẳng có hai mút là hai trong ba điểm A, M, B.
c) Đoạn AB và đoạn BA có phải hai đoạn khác nhau không?
Bài 2. Đọc số đo
a) Trên cùng thang xentimét, đầu P ở vạch 1,5 và đầu Q ở vạch 7,2. Tính PQ.
b) Đầu R ở vạch 0 mm, đầu S ở vạch 43 mm. Viết RS bằng milimét rồi xentimét.
c) Bạn Lan nhìn hình trên điện thoại, đo bằng thước thật được 6 cm nhưng hình ghi đoạn dài 4 cm. Có thể kết luận dữ kiện 4 cm sai không?
Bài 3. So sánh và sắp xếp
a) So sánh đoạn dài 36 mm với đoạn dài 3,8 cm.
b) Hai đoạn dài 0,42 m và 42 cm có bằng nhau không?
c) Sắp xếp ba độ dài 5,2 cm; 48 mm; 0,06 m theo thứ tự tăng dần.
Bài 4. Sử dụng điều kiện nằm giữa
Cho N nằm giữa E và F, EN = 3,4 cm và EF = 8,1 cm.
a) Viết quan hệ cộng độ dài phù hợp.
b) Tính NF.
c) Nếu chỉ biết EN và EF mà không biết vị trí N, có được tự viết NF = EF − EN không?
Bài 5. Đo và nối các phần
a) Một dải giấy thẳng được đo thành hai phần liên tiếp, không chồng lấn và không để hở, dài 20 cm và 7,4 cm. Tính chiều dài cả dải.
b) Trong bài tập giả định, một bạn đi 16 bước dọc một lối thẳng, mỗi bước dài khoảng 0,55 m. Ước lượng chiều dài lối đã đi.
c) Một đường tròn có tâm O, bán kính 3,2 cm. Hai điểm U, V nằm trên đường tròn đó. So sánh OU và OV.
Lời giải và kiểm tra
Bài 1
a) A, M, B thuộc đoạn AB. A và B là hai đầu mút, M nằm giữa chúng. C thuộc đường thẳng AB nhưng nằm ngoài đoạn AB theo thứ tự đã cho.
b) Có ba đoạn: AM, AB và MB. Viết MA, BA hoặc BM chỉ là đổi tên các đoạn đã có, không làm tăng số đoạn phân biệt.
c) Không. AB và BA là cùng một đoạn với hai đầu mút A, B. Cách gọi không quy định chiều di chuyển hay tạo hình mới.
Bài 2
a) \(PQ=7{,}2-1{,}5=5{,}7\,\text{cm}\). Cần trừ số đọc đầu vì P không ở vạch 0. Thử lại 1,5 + 5,7 = 7,2.
b) RS = 43 mm = 4,3 cm. Đổi milimét sang xentimét bằng cách chia số đo cho 10, không nhân với 10.
c) Không. Hình trên điện thoại có thể được hiển thị với tỉ lệ khác kích thước thật. Nếu bài cho độ dài 4 cm thì dùng dữ kiện đó; không lấy phép đo màn hình để bác bỏ.
Bài 3
a) 3,8 cm = 38 mm. Vì \(36\,\text{mm}<38\,\text{mm}\) nên đoạn dài 36 mm ngắn hơn đoạn dài 3,8 cm.
b) Có. 0,42 m = 42 cm nên hai đoạn có cùng độ dài. Không cần hai đoạn nằm trùng nhau hoặc cùng hướng mới gọi là bằng nhau về độ dài.
c) Đổi về milimét được 52 mm, 48 mm và 60 mm. Thứ tự tăng dần là 48 mm; 5,2 cm; 0,06 m. Viết lại đơn vị ban đầu vẫn đúng nếu thứ tự được giữ.
Bài 4
a) Vì N nằm giữa E và F nên EN + NF = EF. Viết điều kiện này trước giúp tránh lựa chọn sai tổng cần dùng.
b) \(NF=EF-EN=8{,}1-3{,}4=4{,}7\,\text{cm}\). Kiểm tra 3,4 + 4,7 = 8,1, khớp độ dài cả đoạn EF.
c) Không. Chưa có vị trí N thì chưa biết đoạn nào là toàn bộ và đoạn nào là phần nối tiếp. Chẳng hạn E nằm giữa N và F thì NF phải bằng NE + EF, không phải hiệu.
Bài 5
a) Chiều dài là 20 + 7,4 = 27,4 cm. Điều kiện hai phần nối tiếp, không hở hoặc chồng lên nhau cho phép cộng trực tiếp.
b) Chiều dài ước lượng là 16 × 0,55 = 8,8 m. Cần giữ chữ “khoảng” vì độ dài mỗi bước chỉ được cho gần đúng, không khẳng định đã đo chính xác đến từng xentimét.
c) \(OU=OV=3{,}2\,\text{cm}\) vì cả hai đoạn nối tâm với một điểm trên đường tròn, đều có độ dài bằng bán kính. Hai đoạn có thể khác vị trí nhưng vẫn bằng nhau về độ dài.
Những điều cần tự kiểm tra
Khi gọi tên, kiểm tra đúng hai đầu mút và không đếm hai lần do đổi thứ tự chữ. Khi đo, kiểm tra vạch bắt đầu và đơn vị. Khi so sánh, đổi về cùng đơn vị. Khi cộng hoặc trừ độ dài, kiểm tra điểm nằm giữa hoặc các phần nối tiếp đã được cho rõ.
Để thực hành thêm, em tự vẽ một đoạn dài 5 cm trên giấy bằng thước. Đặt thước đo lại từ vạch 0, rồi thử đặt đầu đoạn ở vạch 2 cm và kiểm tra chênh lệch hai số đọc. Hai lần nên cho kết quả phù hợp trong giới hạn thao tác đo, giúp em hiểu vì sao phải lấy hiệu khi không bắt đầu ở 0.
Nguồn đối chiếu và bài học tiếp theo
Vị trí và phạm vi được đối chiếu với Toán 6 tập 2 trên Thư viện số Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Các ví dụ, hình và câu hỏi ở đây được biên soạn riêng. Sau khi nắm độ dài và vị trí điểm, em sẽ học trung điểm ở bài tiếp theo.
Bài liền kề
Bài trước: Bài 33. Điểm nằm giữa hai điểm. Tia.
Bài sau: Bài 35. Trung điểm của đoạn thẳng.