Trung điểm của một đoạn thẳng là điểm nằm giữa hai đầu mút và cách đều hai đầu mút ấy. Muốn nhận biết trung điểm, em cần kiểm tra cả vị trí lẫn độ dài, không chỉ nhìn một nét vẽ có vẻ cân đối. Khi đã biết trung điểm, mỗi phần của đoạn thẳng dài bằng một nửa toàn bộ đoạn. Bài học này giúp em chuyển đúng giữa lời mô tả hình học, phép tính và thao tác đánh dấu bằng thước.
Đây là Bài 35 thuộc Toán lớp 6, tập hai, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, tiếp sau Đoạn thẳng. Độ dài đoạn thẳng và trước mục Luyện tập chung. Ví dụ và bài tập ở đây được biên soạn mới, không sao chép bài trong sách. Những tình huống về dải giấy hay mô hình trang trí đều là giả định phục vụ học toán. Hình vẽ minh họa chỉ sử dụng số đo được ghi rõ, không đòi hỏi em đo kích thước ảnh trên màn hình.
1. Hai điều kiện không thể bỏ sót
Xét đoạn thẳng AB với A và B phân biệt. Muốn kết luận M là trung điểm của AB, cần biết M nằm giữa A và B, đồng thời \(MA=MB\). Điều kiện nằm giữa xác định đúng vị trí trên đoạn thẳng. Điều kiện hai khoảng cách bằng nhau xác định vị trí chia đều. Nếu bài mới cho một trong hai điều kiện, em chưa được tự thêm điều kiện còn lại vì hình trông giống một trường hợp quen thuộc.
Ví dụ, N nằm giữa A và B nhưng AN bằng hai xentimét, NB bằng bốn xentimét thì N không phải trung điểm. N đúng vị trí bên trong nhưng chia đoạn thành hai phần không bằng nhau. Ngược lại, một điểm P nằm ngoài đường thẳng AB có thể cách A và B bằng nhau. P vẫn không phải trung điểm, vì không nằm giữa hai đầu mút. Hai ví dụ phản chứng này giúp phân biệt rõ “nằm giữa”, “cách đều” và “trung điểm”.
Trong hình minh họa, cho AB dài sáu xentimét, M nằm giữa A và B và AM bằng MB bằng ba xentimét. Ngoài ra, đề cho P không thuộc đường thẳng AB và PA bằng PB bằng năm xentimét. M là trung điểm; P không phải trung điểm dù hai khoảng cách từ P bằng nhau. Các số đo này là dữ kiện được nêu sẵn, không phải kết quả suy ra bằng mắt hoặc bằng phép đo ảnh.
Cách đều hai đầu mút chưa đủ: phải kiểm tra điểm có nằm giữa hay không.
2. Từ trung điểm đến phép tính
Nếu M là trung điểm của AB thì \(AM=MB=\frac{AB}{2}\). Chẳng hạn, AB dài mười bốn xentimét thì mỗi phần dài bảy xentimét. Phép chia hai xuất hiện vì toàn bộ đoạn được chia thành hai phần bằng nhau, không phải vì trong hình có hai chữ cái. Trước khi thay số, nên viết một câu giải thích M là trung điểm, sau đó ghi quan hệ độ dài rồi mới tính kết quả.
Chiều ngược lại cũng cần hiểu rõ. Nếu đã biết M là trung điểm và AM dài ba phẩy sáu xentimét thì MB cũng dài ba phẩy sáu xentimét; toàn bộ AB dài bảy phẩy hai xentimét. Khi tìm toàn bộ từ một nửa, em nhân hai chứ không chia hai thêm lần nữa. Hãy gạch chân tên đoạn được hỏi: AM là một nửa, còn AB là toàn bộ. Thao tác nhỏ này ngăn được nhiều lỗi tính đúng nhưng trả lời nhầm đại lượng.
Đơn vị phải thống nhất trước khi so sánh hoặc cộng. Nếu một nửa được ghi bằng milimét và toàn bộ được ghi bằng xentimét, hãy đổi về cùng đơn vị rồi kiểm tra. Một xentimét bằng mười milimét. Khi kết quả là số thập phân, giữ đơn vị ngay sau số để người đọc biết đó là độ dài, không phải tọa độ hay tên một điểm. Bài này không cần dùng công thức tọa độ hoặc vectơ của các lớp sau.
3. Cách xác định trung điểm bằng thước
Để xác định trung điểm của một đoạn đã vẽ, trước hết đo độ dài toàn đoạn. Chia số đo ấy cho hai. Sau đó đặt thước đúng theo đường thẳng chứa đoạn, lấy điểm bên trong cách một đầu mút bằng độ dài vừa tính. Cuối cùng đo kiểm tra khoảng cách từ điểm đánh dấu đến đầu mút còn lại. Trình tự này đồng thời đảm bảo vị trí nằm giữa và kiểm tra hai phần bằng nhau.
Nếu đầu thước không đặt tại vạch không, đừng đọc ngay số ở đầu còn lại như độ dài đoạn. Chẳng hạn hai đầu một đoạn thẳng trùng các vạch hai và mười xentimét trên thước thì đoạn dài tám xentimét. Điểm giữa tương ứng vạch sáu xentimét: nó cách mỗi đầu bốn xentimét. Số sáu là số chỉ trên thước, còn bốn mới là độ dài nửa đoạn. Hai loại số này không nên bị đánh đồng.
Với dải giấy thẳng có hai đầu xác định, có thể gấp sao cho hai đầu trùng nhau rồi đánh dấu chỗ gấp trên chiều dài dải. Khi mở thẳng ra, hai phần tương ứng bằng nhau. Đây là thao tác mô hình hóa để nhận biết điểm giữa, không thay thế mọi phép đo chính xác trong thực tế. Nếu vật liệu co giãn hoặc hai đầu chưa trùng khít, kết quả đánh dấu có sai lệch; khi làm bài toán lý tưởng, ta dùng các điều kiện đã cho rõ ràng.
4. Nhận biết đúng và bác bỏ sai
Cho A và B phân biệt. Mỗi ý dưới đây là một tình huống riêng, không ghép dữ kiện giữa các ý.
a) M nằm giữa A và B, \(AM=MB=4\,\text{cm}\). M có là trung điểm của AB không?
b) N nằm giữa A và B, AN bằng 3 cm và NB bằng 5 cm. N có là trung điểm không?
c) P không thuộc đường thẳng AB, PA bằng PB. P có là trung điểm của AB không?
Lời giải
a) Có. Dữ kiện vừa xác nhận M nằm giữa hai đầu mút, vừa xác nhận hai đoạn AM và MB bằng nhau. Cả hai điều kiện đều có, nên kết luận M là trung điểm của AB là đầy đủ.
b) Không. Mặc dù N nằm giữa A và B, hai độ dài ba và năm xentimét khác nhau. Thiếu điều kiện cách đều nên N chỉ là một điểm bên trong đoạn, không phải trung điểm của đoạn đó.
c) Không. P không thuộc đường thẳng AB nên không thể nằm giữa A và B. Điều kiện PA bằng PB không sửa được sự thiếu hụt về vị trí. Không cần tính PA cụ thể để bác bỏ kết luận.
5. Tính một nửa và tính toàn bộ
Các câu hỏi sau độc lập. Hãy viết quan hệ độ dài trước khi tính, rồi kiểm tra kết quả bằng phép tính ngược.
a) I là trung điểm của CD và CD bằng 9,4 cm. Tính CI và ID.
b) J là trung điểm của EF và EJ bằng 28 mm. Tính EF theo milimét rồi đổi sang xentimét.
c) K nằm giữa R và S, RK bằng 35 mm, KS bằng 3,5 cm. K có là trung điểm của RS không?
Lời giải
a) Do I là trung điểm nên CI bằng ID bằng CD chia hai. Ta có 9,4 chia 2 bằng 4,7; vậy mỗi đoạn dài 4,7 cm. Kiểm tra: 4,7 cộng 4,7 bằng 9,4 cm, đúng toàn đoạn ban đầu.
b) J là trung điểm nên JF bằng EJ bằng 28 mm. Toàn đoạn EF bằng 28 nhân 2 bằng 56 mm, tức 5,6 cm. Chia toàn đoạn vừa tìm cho hai sẽ thu lại đúng độ dài EJ đã cho.
c) Đổi 3,5 cm thành 35 mm. Khi ấy RK bằng KS và K đã được cho nằm giữa R, S. Vì thỏa mãn đủ hai điều kiện, K là trung điểm của RS. Không được so trực tiếp các số 35 và 3,5 khi đơn vị còn khác nhau.
6. Hai lần lấy trung điểm
Cho đoạn UV dài 18 cm. M là trung điểm của UV, N là trung điểm của UM. Mọi điểm trong bài được xác định trên các đoạn đã nêu.
a) Tính UM.
b) Tính UN và NM.
c) Tính NV, rồi giải thích vì sao N không là trung điểm của UV.
Lời giải
a) M là trung điểm của UV nên UM bằng UV chia hai, tức 18 chia 2 bằng 9 cm. Đồng thời MV cũng bằng 9 cm. Quan hệ này xác định M nằm giữa hai đầu mút U và V.
b) N là trung điểm của UM nên UN bằng NM bằng UM chia hai. Kết quả là 9 chia 2 bằng 4,5 cm. Lần chia thứ hai áp dụng cho UM, không áp dụng lại cho toàn đoạn UV.
c) Thứ tự các điểm là U, N, M, V. Do đó NV bằng NM cộng MV bằng 4,5 cộng 9 bằng 13,5 cm. N nằm giữa U và V nhưng UN bằng 4,5 cm khác NV bằng 13,5 cm, nên N không là trung điểm của UV.
7. Vận dụng với mô hình giả định
Một dải giấy thẳng dùng trong mô hình trang trí dài 46 cm. Người thực hiện muốn đánh dấu một điểm chia chiều dài dải thành hai phần bằng nhau. Đây là bài toán giả định về đoạn thẳng, không có dữ liệu đo đạc thật hoặc yêu cầu cân bằng vật nặng.
a) Điểm cần đánh dấu cách mỗi đầu bao nhiêu xentimét?
b) Một dấu có sẵn cách đầu trái 21 cm. Dấu này có phải điểm giữa không?
c) Cần dịch dấu có sẵn bao nhiêu xentimét và về phía nào để đến điểm giữa?
Lời giải
a) Chia chiều dài 46 cm cho hai được 23 cm. Điểm cần đánh dấu nằm bên trong dải và cách mỗi đầu 23 cm. Tổng hai phần là 46 cm, phù hợp chiều dài đã cho.
b) Phần còn lại dài 46 trừ 21 bằng 25 cm. Hai phần dài 21 và 25 cm không bằng nhau nên dấu có sẵn không phải điểm giữa, dù nó vẫn nằm bên trong dải giấy.
c) Từ dấu cách đầu trái 21 cm đến vị trí cách đầu trái 23 cm cần dịch 2 cm về phía đầu phải. Sau khi dịch, kiểm tra cả hai phía đều dài 23 cm. Không dịch 4 cm, vì bốn là chênh lệch giữa hai phần cũ, không phải độ dịch cần thiết.
8. Tự kiểm tra lời giải
Trước khi kết luận một điểm là trung điểm, hãy gạch chân câu bảo đảm nó nằm giữa hai đầu mút và câu bảo đảm hai khoảng cách bằng nhau. Khi bài đã cho sẵn trung điểm, dùng hai điều kiện ấy làm căn cứ tính toán. Nếu hình vẽ và dữ kiện chữ có vẻ không khớp, ưu tiên đọc kỹ giả thiết và không đoán theo tỷ lệ ảnh. Với hình minh họa không ghi số, không tự gán độ dài để hoàn thành phép tính.
Khi làm xong, kiểm tra tổng hai nửa bằng toàn bộ, kiểm tra đơn vị thống nhất và kiểm tra tên đoạn được hỏi. Đừng nhầm trung điểm của đoạn nhỏ với trung điểm của đoạn lớn chứa nó. Cũng không suy ra các vật thật sẽ cân bằng chỉ từ vị trí giữa hình học: sự cân bằng còn phụ thuộc những yếu tố vật lý ngoài phạm vi bài. Nắm vững hai điều kiện của trung điểm sẽ giúp em bước vào phần luyện tập chung mà không cần học thuộc từng hình.
Nguồn và thứ tự học
Phạm vi được đối chiếu với SGK Toán 6 tập hai của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Bài trước: Bài 34. Đoạn thẳng. Độ dài đoạn thẳng. Mục tiếp theo: Luyện tập chung sau Bài 35.
Bài liền kề
Bài trước: Bài 34. Đoạn thẳng. Độ dài đoạn thẳng.
Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 35.