Chương VII Toán 6 Kết nối tri thức nối cách đọc số thập phân với phép tính, làm tròn, ước lượng và bài toán tỉ số phần trăm. Khi ôn cuối chương, em cần kết hợp những kiến thức này thay vì chỉ làm nhiều phép tính cùng loại. Một đáp số đúng phải xuất phát từ dữ kiện đúng, phép toán đúng và cách hiểu đúng về độ chính xác của kết quả.
Các tình huống sản phẩm, vật liệu và giảm giá trong bài đều là giả định phục vụ học tập. Bộ bài dưới đây do ClassOn biên soạn mới để tự học, không phải bản chép bài tập sách giáo khoa hay đề kiểm tra chính thức. Theo mục lục tập hai, Bài tập cuối chương VII nằm sau phần Luyện tập chung và trước Chương VIII về hình học. Bài ôn này nhìn lại toàn bộ Bài 28 đến Bài 31; phần luyện tập liền trước không thay thế nhiệm vụ tổng kết ấy.
1. Lập bản đồ kiến thức trước khi làm bài
Hãy chia tờ nháp thành bốn cột: đọc và so sánh số; thực hiện phép tính; kiểm soát độ chính xác; xác định số gốc trong bài toán phần trăm. Khi sai một câu, ghi nó vào cột phù hợp và đánh dấu bước sai đầu tiên. Cách này giúp em biết nên ôn quy tắc nào, thay vì nhìn tổng điểm rồi kết luận chung chung rằng mình yếu cả chương.
Với số thập phân âm, đừng bỏ dấu âm rồi so các phần còn lại như số dương. Với phép tính, đừng tự đổi vị trí số bị trừ hoặc số chia để được phép tính dễ hơn. Với làm tròn, phải đọc đúng hàng được yêu cầu. Với tỉ lệ phần trăm, phải xác định đại lượng làm gốc trước khi đặt mẫu số. Bốn thói quen nhỏ này phòng được nhiều lỗi lặp lại.
Không chỉ tìm đáp số: mỗi nhóm câu kiểm tra một cách suy nghĩ.
Em nên làm các câu trước khi xem lời giải. Có thể dành một buổi ngắn để làm lần đầu, rồi chọn các câu sai để làm lại ở buổi sau. Không cần chạy đua thời gian khi còn chưa hiểu phương pháp. Khi kiểm tra bằng máy tính, hãy giữ lại biểu thức tự lập để đối chiếu; máy không tự biết em đã chọn sai số gốc trong lời văn.
2. Đọc số, so sánh và tìm số đối
Câu 1. Đề bài
a) Sắp xếp −2,07; −2,7; 0,27; 0,207 theo thứ tự tăng dần.
b) Viết −0,375 thành phân số thập phân rồi rút gọn.
c) Tìm số đối của −2,07 và giải thích số đối khác với số nghịch đảo ở điểm nào.
Câu 1. Lời giải
a) Thứ tự là \(-2{,}7 < -2{,}07 < 0{,}207 < 0{,}27\). Trong hai số âm, −2,7 nằm xa hơn về bên trái so với −2,07. Với hai số dương, có thể viết 0,27 = 0,270 rồi so lần lượt các hàng thập phân. Viết thêm chữ số không ở tận cùng phần thập phân không đổi giá trị.
b) Ta có \(-0{,}375=-\frac{375}{1000}=-\frac38\). Mẫu một nghìn ứng với ba chữ số sau dấu phẩy. Rút gọn bằng cách chia cả tử và mẫu cho một trăm hai mươi lăm. Không lấy mẫu một trăm chỉ vì nhìn thấy chữ số bảy ở hàng phần trăm.
c) Số đối là 2,07 vì −2,07 + 2,07 = 0. Hai số đối có tổng bằng không; hai số nghịch đảo có tích bằng một và phải khác không. Chỉ đổi dấu không tạo số nghịch đảo. Phân biệt hai khái niệm sẽ giúp em tránh áp dụng nhầm quy tắc trong phép chia.
3. Phối hợp các phép tính
Câu 2. Đề bài
a) Tính A = −3,6 + 2,4 × 1,5. Nêu thứ tự thực hiện.
b) Tính B = (8,25 − 3,75) : 0,6. Kiểm tra bằng phép nhân.
c) Tính C = 6,4 × 0,25 + 3,6 × 0,25 theo một cách hợp lí.
Câu 2. Lời giải
a) Nhân trước được 2,4 × 1,5 = 3,6. Sau đó A = −3,6 + 3,6 = 0. Kết quả bằng không vì hai số hạng cuối là hai số đối nhau. Không cộng hai số đầu trước vì đề không có ngoặc nhóm chúng lại.
b) Hiệu trong ngoặc bằng 4,5 nên B = 4,5 : 0,6 = 7,5. Có thể nhân cả số bị chia và số chia với mười để tính 45 : 6. Kiểm tra, 7,5 × 0,6 = 4,5, đúng số bị chia sau khi tính ngoặc. Thương lớn hơn 4,5 không phải lỗi vì số chia dương nhỏ hơn một.
c) Đặt thừa số chung 0,25, ta được \(C=(6{,}4+3{,}6)\times0{,}25=10\times0{,}25=2{,}5\). Cách tính riêng cũng cho 1,6 + 0,9 = 2,5. Hai cách cùng đúng; cách đặt thừa số chung ít phép tính hơn và giúp giảm nguy cơ đặt sai dấu phẩy.
Câu 3. Đề bài
a) Tìm x biết x − 1,75 = 2,4 : 0,8.
b) Tìm y biết y : 1,2 = 4,5 − 0,5.
c) Một bạn tính 4,5 : 0,6 = 0,75. Hãy phát hiện sai bằng phép thử mà không đặt tính lại từ đầu.
Câu 3. Lời giải
a) Vế phải bằng 3 nên x = 3 + 1,75 = 4,75. Thử lại, 4,75 − 1,75 = 3, đúng giá trị của vế phải. Khi tìm số bị trừ, phải cộng hiệu với số trừ; không chuyển thành 3 − 1,75 chỉ vì thấy dấu trừ trong đề.
b) Vế phải bằng 4 nên y = 4 × 1,2 = 4,8. Kiểm tra, 4,8 : 1,2 = 4. Đây là tìm số bị chia, không phải tìm số chia. Viết tên vai trò của ẩn giúp tránh nhầm phép nhân thành phép chia.
c) Nếu thương là 0,75 thì nhân lại được 0,75 × 0,6 = 0,45, không bằng 4,5. Vậy đáp số ấy sai. Thương đúng là 7,5 vì 7,5 × 0,6 = 4,5. Phép kiểm tra cho thấy kết quả sai nhỏ hơn giá trị đúng mười lần.
4. Làm tròn không phải đổi dữ kiện tùy ý
Câu 4. Đề bài
a) Làm tròn 18,746 đến hàng phần trăm.
b) Làm tròn −5,284 đến hàng phần mười theo quy tắc làm tròn số đã học.
c) Một bạn làm tròn 2,449 đến hàng phần trăm được 2,45, rồi tiếp tục làm tròn đến hàng phần mười được 2,5. Kết quả ấy có bằng làm tròn trực tiếp số ban đầu đến hàng phần mười không?
Câu 4. Lời giải
a) Chữ số hàng phần nghìn là sáu nên tăng chữ số hàng phần trăm từ bốn lên năm. Kết quả là 18,75. Viết 18,746 ≈ 18,75 để thể hiện đây là giá trị gần đúng, không phải một đẳng thức giữ nguyên số ban đầu.
b) Làm tròn độ lớn 5,284 đến hàng phần mười được 5,3 vì chữ số hàng phần trăm là tám. Đặt lại dấu âm, kết quả là −5,3. Cần phân biệt làm tròn với việc luôn chọn số lớn hơn hoặc luôn chọn số gần không hơn.
c) Không bằng. Làm tròn trực tiếp 2,449 đến hàng phần mười xét chữ số hàng phần trăm là bốn, nên được 2,4. Làm tròn qua nhiều bước có thể làm thay đổi chữ số quyết định ở bước sau. Vì vậy, giữ dữ kiện gốc cho tới lần làm tròn theo đúng yêu cầu cuối cùng.
Câu 5. Đề bài
a) Không nhân chính xác, hãy kiểm tra phát biểu 19,8 × 5,1 = 1009,8 bằng một giới hạn đơn giản.
b) Sau khi bác bỏ phát biểu trên, tính tích chính xác và so sánh với ước lượng 20 × 5.
c) Vì sao ước lượng gần một trăm không đủ để khẳng định đáp số chính xác bằng một trăm?
Câu 5. Lời giải
a) Vì 19,8 nhỏ hơn 20 và 5,1 nhỏ hơn 6, cả hai đều dương, tích nhỏ hơn 120. Số 1009,8 lớn hơn 120 nên chắc chắn không đúng. Đây là lập luận bằng giới hạn, không chỉ cảm giác rằng kết quả quá lớn.
b) Tích chính xác là 100,98, còn 20 × 5 = 100 là ước lượng thuận tiện. Hai giá trị gần nhau nhưng không bằng nhau. Em có thể dùng ước lượng để phát hiện lỗi dấu phẩy, rồi dùng phép tính chính xác để hoàn thành yêu cầu.
c) Ước lượng đã thay các thừa số bằng những số dễ tính hơn, nên thường làm mất một phần thông tin. Nó giúp nhận xét cỡ lớn của kết quả chứ không thay thế mọi phép tính chính xác. Khi đề hỏi giá trị chính xác, hãy trở lại các số ban đầu.
5. Tỉ số phần trăm và số gốc
Câu 6. Đề bài
a) Trong một tình huống giả định, nhóm đã làm được 42 sản phẩm trong kế hoạch 60 sản phẩm. Tính tỉ lệ hoàn thành kế hoạch.
b) Một bộ vật liệu giá 180 nghìn đồng được giảm 15%. Tính số tiền giảm và số tiền còn phải trả.
c) Một khoản giảm 27 nghìn đồng bằng 15% giá ban đầu. Tìm giá ban đầu và kiểm tra ngược.
Câu 6. Lời giải
a) Số gốc là kế hoạch 60 sản phẩm. Tỉ số \(\frac{42}{60}=0{,}7=70\%\). Không lấy 60 chia 42 vì đề hỏi mức thực hiện so với kế hoạch, không hỏi kế hoạch bằng bao nhiêu phần trăm kết quả đã làm.
b) Số tiền giảm là 180 × \(\frac{15}{100}\) = 27 nghìn đồng. Số phải trả là 180 − 27 = 153 nghìn đồng. Hai con số trả lời hai câu hỏi khác nhau; đề yêu cầu cả hai nên cần ghi rõ tên và đơn vị của từng kết quả.
c) Giá ban đầu là 27 : (\(\frac{15}{100}\)) = 180 nghìn đồng. Tỉ lệ khác không nên phép chia hợp lệ. Thử lại, 15% của 180 bằng 27. Không lấy 15% của 27 vì hai mươi bảy đã là giá trị phần giảm, không phải giá gốc.
Trong mọi phép chia ở bộ bài, số chia đều khác không. Nếu em tự tạo bài mới, hãy giữ điều kiện này; không thử chia cho không rồi diễn giải thông báo của máy thành một đáp số. Khi lập tỉ số hai độ dài, phải đổi về cùng đơn vị: chẳng hạn 48 cm so với 1,6 m là \(\frac{48}{160}\) = 0,3 = 30%. Phép tính \(\frac{48}{1}\),6 bỏ qua đơn vị nên không trả lời câu hỏi ấy. Với bài phần trăm ngược, hãy kiểm tra cả tỉ lệ đã biết khác không và đơn vị của giá trị phần được cho.
6. Rút kinh nghiệm để ôn đúng chỗ
Nếu sai Câu 1, hãy ôn cách đọc hàng thập phân, số đối và thứ tự của số âm. Nếu sai Câu 2 hoặc Câu 3, xem lại thứ tự tính và vai trò của từng thành phần trong phép toán. Đừng chỉ sửa đáp số cuối: cần tìm dòng đầu tiên mà biểu thức không còn bằng dòng trước.
Nếu sai Câu 4, ghi lại số ban đầu và gạch chân hàng cần làm tròn trước khi nhìn chữ số bên phải. Nếu sai Câu 5, tập tạo một giới hạn đủ mạnh để loại đáp số vô lí. Nếu sai Câu 6, viết câu “giá trị của phần bằng số gốc nhân tỉ lệ” rồi xác định đại lượng còn thiếu.
Không lấy kết quả của một lần tự luyện để xếp loại khả năng học toán của bản thân. Hãy thử lại một câu cùng dạng với dữ kiện khác và giải thích thành lời. Khi em vừa tính đúng vừa nói được vì sao dùng phép tính ấy, kiến thức đã vững hơn việc chỉ nhớ một mẫu đáp án.
Thứ tự và phạm vi được đối chiếu với Toán 6 tập hai của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Bài liền trước là Luyện tập chung; bài tiếp theo là Bài 32. Điểm và đường thẳng.
Bài liền kề
Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 31.
Bài sau: Bài 32. Điểm và đường thẳng.