Góc được tạo bởi hai tia chung gốc. Gốc chung là đỉnh, còn hai tia là hai cạnh của góc. Để đọc một hình có góc, em cần xác định đúng đỉnh trước, sau đó lần theo từng tia. Bài này tập trung vào gọi tên góc, nhận biết góc bẹt và phân biệt điểm trong với điểm trên cạnh. Việc đo góc bằng thước đo sẽ thuộc bài tiếp theo, vì vậy không cần tự gán số đo cho hình minh họa.
Bài 36 thuộc Toán lớp 6, tập hai, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, sau phần Luyện tập chung tiếp nối Bài 35 và trước Bài 37 về số đo góc. Các ví dụ dưới đây được biên soạn mới, không chép lời giải sách giáo khoa. Mô hình tia chỉ hướng và vị trí trên giấy là các tình huống giả định nhằm luyện cách đọc hình. Không có dữ liệu đo đạc thật hoặc yêu cầu suy ra kích thước từ ảnh.
1. Nhìn hai tia để tìm đỉnh và cạnh
Giả sử hai tia Ou và Ov có cùng gốc O. Ta có góc \(\angle uOv\), với đỉnh O và các cạnh Ou, Ov. Khi viết tên góc bằng ba ký hiệu, ký hiệu đỉnh nằm ở giữa. Đây là quy tắc đọc tên rất hữu ích: muốn kiểm tra mình gọi đúng góc chưa, hãy nhìn chữ ở giữa rồi đối chiếu với nơi hai tia bắt đầu. Không chọn điểm nằm xa trên một cạnh làm đỉnh chỉ vì điểm ấy có chữ lớn hoặc được đánh dấu đậm.
Cạnh của góc là tia, không phải riêng phần nét ngắn nhìn thấy trên giấy. Nếu A khác O nằm trên Ou thì có thể dùng tia OA để gọi cạnh đó. Tương tự, nếu B khác O nằm trên Ov thì góc \(\angle uOv\) còn có thể gọi là góc \(\angle AOB\). Khi vẽ một góc, nét trên giấy có giới hạn vì trang giấy hữu hạn, nhưng tia trong mô hình toán học vẫn kéo dài về một phía.
Hai tia chỉ tạo thành góc đang xét khi chúng có chung gốc. Hai nét thẳng nhìn như gần chạm nhau nhưng được mô tả có gốc khác nhau chưa đủ để gọi là hai cạnh của một góc tại một điểm xác định. Vì thế em nên dựa vào tên tia, điểm gốc và mô tả của đề, thay vì chỉ dựa vào hình dáng tổng thể. Khi tự vẽ, dùng chung một chấm gốc cho cả hai tia để thông tin không bị mơ hồ.
2. Một góc có thể có nhiều tên
Với A thuộc Ou, B thuộc Ov và cả hai khác O, các tên góc \(\angle AOB\) và \(\angle BOA\) mô tả cùng góc trong phạm vi bài học này. Đổi thứ tự hai chữ đầu cuối không làm thay đổi đỉnh. Tuy nhiên góc OAB lại có đỉnh A, nên không thể tự ý dùng thay cho góc \(\angle AOB\). Khi đổi tên, cần giữ chữ đỉnh ở vị trí giữa và chọn mỗi điểm còn lại trên một cạnh thích hợp.
Nếu C cũng nằm trên Ou, C khác O, thì góc \(\angle COB\) là một tên nữa của góc \(\angle AOB\). Hai tên này không tạo thêm một góc mới vì OC trùng OA. Khi đếm góc, em phải đếm cặp tia khác nhau chứ không đếm số cách ghép chữ. Đây là lý do hình có nhiều điểm đặt tên chưa chắc có nhiều góc hơn: những điểm nằm trên cùng một tia có thể chỉ giúp ta gọi lại cùng một cạnh.
Đôi khi có thể gọi ngắn là góc O nếu hình chỉ có một góc cần xét tại O và cách gọi ấy không gây nhầm. Nhưng khi từ O vẽ ba tia khác nhau, có nhiều cặp cạnh để chọn; tên “góc O” lúc đó không chỉ rõ cặp nào. Trong bài làm, dùng tên đủ ba ký hiệu thường an toàn hơn, nhất là khi đề yêu cầu liệt kê hoặc giải thích từng góc riêng.
Giữ đỉnh ở giữa tên góc; nhiều tên chưa chắc là nhiều góc khác nhau.
3. Góc bẹt gắn với hai tia đối nhau
Khi hai cạnh của góc là hai tia đối nhau, góc đó là góc bẹt. Chẳng hạn ba điểm L, O, R thẳng hàng theo thứ tự ấy thì OL và OR đối nhau, nên góc LOR là góc bẹt. Điều kiện O nằm giữa L và R rất quan trọng. Nếu L và R cùng phía đối với O thì OL và OR trùng nhau, không phải hai tia đối nhau để tạo góc bẹt như trường hợp vừa nêu.
Đừng chỉ thấy ba điểm thẳng hàng rồi kết luận mọi cách gọi góc bằng ba chữ đều là góc bẹt. Với thứ tự L, O, R, góc LOR có đỉnh O, còn góc OLR có đỉnh L. Hai tia LO và LR cùng hướng nên không phải hai tia đối nhau. Muốn nhận biết góc bẹt, hãy xác định đỉnh trước và kiểm tra hai tia bắt đầu ở chính đỉnh đó.
Trong một hình nghiêng hoặc thẳng đứng, tiêu chí vẫn giữ nguyên. Xoay tờ giấy không biến hai tia đối nhau thành hai tia không đối nhau. Em không cần tìm một đường nằm ngang mới nhận ra góc bẹt. Bài này dùng quan hệ vị trí của tia để nhận biết, còn cách mô tả góc bằng số đo sẽ được học sau.
4. Điểm trong không nằm trên cạnh
Với góc không bẹt được minh họa bằng hai tia không trùng nhau, ta xét phần mở giữa hai cạnh được chỉ rõ trong hình. Điểm nằm trong phần ấy, không ở trên cạnh, là điểm trong của góc. Đỉnh cũng nằm trên các cạnh nên không được tính là điểm trong. Khi trình bày đáp án, nên chia rõ ba loại: điểm trong, điểm trên cạnh hoặc đỉnh, và điểm ngoài phần đang xét.
Ở hình thứ hai, hai tia Ox hướng sang phải và Oy hướng lên trên. Phần trong được tô nhạt ở phía trên Ox và phía bên phải Oy. Điểm M nằm trong phần tô ấy. A nằm trên Ox, B nằm trên Oy và O là đỉnh nên cả ba không là điểm trong. N nằm phía dưới Ox nên ở ngoài phần trong. Màu chỉ hỗ trợ quan sát; lời mô tả vị trí vẫn đủ để đọc hình khi không phân biệt được màu.
Không dùng khoảng cách đến đỉnh để quyết định một điểm ở trong góc hay không. Một điểm gần O nhưng nằm dưới Ox vẫn ở ngoài phần trong của hình này; một điểm xa O hơn nhưng vẫn ở giữa hai hướng đã chọn có thể là điểm trong. Các tia kéo dài, nên phần trong không dừng lại tại vị trí chữ A hoặc B. Đừng biến một hình vẽ hữu hạn thành một miền bị chặn bởi những đầu nét trên ảnh.
5. Bài tập gọi tên và xác định thành phần
Cho hai tia Ou, Ov không trùng nhau và không đối nhau. A, C là hai điểm khác O trên Ou; B khác O trên Ov.
a) Chỉ ra đỉnh và hai cạnh của góc \(\angle AOB\).
b) Góc \(\angle COB\) có phải là một tên khác của góc \(\angle AOB\) không?
c) Có được đổi tên góc \(\angle AOB\) thành góc OAB không? Giải thích.
Lời giải
a) Đỉnh là O, hai cạnh là OA và OB. Có thể gọi các cạnh theo hướng đã đặt là Ou và Ov, vì OA trùng Ou, OB trùng Ov. Không gọi riêng hai đoạn OA và OB là các cạnh tia.
b) Có. C và A cùng thuộc Ou và khác O nên OC trùng OA. Giữ nguyên cạnh OB, hai tên \(\angle COB\) và \(\angle AOB\) vì thế chỉ cùng một cặp tia có chung gốc O.
c) Không. Chữ giữa của OAB là A, còn chữ giữa của \(\angle AOB\) là O. Thay đổi này làm đổi đỉnh, không phải chỉ đảo tên hai cạnh. Cách đổi hợp lệ trong dữ kiện là \(\angle BOA\) hoặc \(\angle COB\).
6. Bài tập nhận biết góc bẹt
Cho L, O, R phân biệt, thẳng hàng theo thứ tự L, O, R. Điểm T không thuộc đường thẳng LR.
a) Góc LOR có phải là góc bẹt không?
b) Có thể kết luận góc LOT là góc bẹt không?
c) Vì sao chỉ nói “L, O, R thẳng hàng” chưa đủ để kết luận góc OLR là góc bẹt?
Lời giải
a) Có. Hai tia OL và OR chung gốc O, đi về hai phía trên đường thẳng LR vì O nằm giữa L và R. Chúng là hai tia đối nhau, đúng điều kiện nhận biết góc bẹt.
b) Không. T không thuộc đường thẳng LR nên OT không thể là tia đối của OL. Hai cạnh OL và OT vẫn chung gốc để tạo một góc, nhưng góc đó không bẹt.
c) Đỉnh của góc OLR là L. Theo thứ tự đã cho, O và R cùng phía đối với L, nên LO và LR không đối nhau. Cần kiểm tra vị trí của đỉnh đối với hai điểm còn lại, không chỉ kiểm tra thẳng hàng.
7. Bài tập phân loại điểm
Dùng hình Ox hướng phải, Oy hướng lên ở phần bốn; các vị trí đã được mô tả trong hình và chú thích. Chỉ xét phần trong được chỉ rõ, không xét trường hợp góc bẹt.
a) Trong các điểm M, A, B, O, N, điểm nào là điểm trong của góc \(\angle xOy\)?
b) Vì sao A và B không phải điểm trong dù chúng thuộc các cạnh của góc?
c) Nếu thêm một điểm K ở bên phải Oy và phía trên Ox, không thuộc hai cạnh, K có là điểm trong không?
Lời giải
a) Chỉ M là điểm trong trong danh sách đã cho. A và B nằm trên cạnh, O là đỉnh, N ở phía dưới Ox. Lời giải không cần so sánh xem điểm nào gần O hơn.
b) Điểm trên cạnh không được tính là điểm trong. Đây là sự phân biệt giữa ranh giới và phần mở giữa hai cạnh. Việc A thuộc tia Ox hoặc B thuộc tia Oy không đủ để xếp chúng vào phần trong.
c) Có. Vị trí đã nêu đặt K vào đúng phần mở giữa hai tia ở hình này, đồng thời loại trừ hai cạnh. Dữ kiện về hướng và vị trí đã đủ, không cần bổ sung số đo khoảng cách.
8. Đếm góc mà không đếm lặp tên
Giả sử từ P vẽ ba tia phân biệt Pa, Pb, Pc, không có cặp nào đối nhau. Hình chỉ xét các góc tạo bởi từng cặp trong ba tia ấy.
a) Liệt kê các cặp tia để gọi tên các góc.
b) Góc aPb và bPa có được đếm thành hai góc khác nhau không?
c) Nếu thêm D khác P trên Pa, số góc tạo bởi các tia đã có có tăng không?
Lời giải
a) Ba cặp là Pa với Pb, Pa với Pc, Pb với Pc. Tương ứng có góc aPb, aPc, bPc. Mỗi cặp được ghi một lần để tránh lặp lại cùng hai cạnh theo thứ tự ngược.
b) Không. Hai tên cùng có đỉnh P và cùng hai cạnh Pa, Pb. Đảo thứ tự tên cạnh không tạo thêm một cặp tia, nên không làm tăng số góc đang đếm.
c) Không. PD trùng Pa nên chỉ bổ sung cách gọi một cạnh sẵn có. Vẫn có ba tia phân biệt ban đầu và ba cặp tia tương ứng, không xuất hiện cạnh mới.
9. Kiểm tra trước khi chuyển sang số đo góc
Hãy tự đọc lại lời giải theo ba câu hỏi: chữ ở giữa tên góc có đúng là đỉnh không, hai cạnh có đúng là tia chung gốc không, điểm được gọi là điểm trong có nằm trên cạnh hay đỉnh không. Với góc bẹt, thêm kiểm tra hai tia đối nhau. Với bài đếm, gạch bỏ các tên chỉ cùng một cặp cạnh. Những bước này đơn giản nhưng quan trọng hơn việc vẽ hình thật đẹp hoặc đoán số đo bằng mắt.
Khi tự thực hành, em có thể vẽ hai tia từ một điểm rồi thêm điểm trên từng tia để tập đổi tên. Sau đó vẽ một điểm giữa hai hướng và một điểm ngoài phần trong, giải thích từng vị trí bằng câu đầy đủ. Không cần dùng thước đo góc ở bước này. Sang bài tiếp theo, phần đỉnh và cạnh đã xác định đúng sẽ giúp em đặt dụng cụ đúng chỗ thay vì đọc số trên một thang đo không phù hợp.
Nguồn và thứ tự học
Đối chiếu phạm vi với SGK Toán 6 tập hai, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Mục trước: Luyện tập chung sau Bài 35. Bài sau: Bài 37. Số đo góc.
Bài liền kề
Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 35.
Bài sau: Bài 37. Số đo góc.