Số đo góc cho biết độ lớn của góc, thường được đọc bằng thước đo góc với đơn vị độ. Để đo đúng, đặt tâm thước trùng đỉnh, cho một cạnh đi qua vạch 0 rồi đọc vạch mà cạnh còn lại đi qua trên cùng thang số. Góc nhọn lớn hơn \(0^{\circ}\) và nhỏ hơn \(90^{\circ}\), góc vuông bằng \(90^{\circ}\), góc tù lớn hơn \(90^{\circ}\) nhưng nhỏ hơn \(180^{\circ}\), còn góc bẹt bằng \(180^{\circ}\).
Bài 37 Số đo góc thuộc SGK Toán 6 tập hai Kết nối tri thức của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, ngay sau Bài 36 Góc và trước phần Luyện tập chung. Nội dung dưới đây giúp em đo, so sánh và phân loại góc bằng các ví dụ tự soạn. Bài không dùng góc lượng giác, số đo âm hoặc đơn vị rađian.
Trước khi học số đo góc
Em cần nhận ra đỉnh và hai cạnh của một góc. Với góc xOy, đỉnh là O, hai cạnh là các tia Ox và Oy. Chữ ở giữa tên góc chỉ đỉnh, vì thế góc ABC có đỉnh B chứ không phải A. Nếu xác định nhầm đỉnh thì dù đọc rõ các vạch trên thước, kết quả vẫn không phải số đo của góc cần tìm.
Chuẩn bị thước đo góc, thước thẳng, bút chì và giấy. Sau bài học, em cần đặt thước đúng vị trí, chọn đúng thang số, viết kết quả có kí hiệu độ, so sánh bằng số đo và phân biệt bốn loại góc thường gặp. Em cũng cần biết lúc nào chỉ đang ước lượng và lúc nào đã có số đo đủ căn cứ.
Một độ và cách ghi số đo
Trên thước đo góc hình nửa tròn, phần nửa vòng được chia thành 180 phần bằng nhau. Mỗi phần ứng với một độ, kí hiệu \(1^{\circ}\). Số đo \(48^{\circ}\) đọc là bốn mươi tám độ. Kí hiệu độ không phải đơn vị độ dài: không ghi số đo góc là 48 cm hoặc 48 mm.
Trong phạm vi góc đang học ở bài này, số đo không vượt quá \(180^{\circ}\). Hai tia đối nhau tạo thành góc bẹt có số đo \(180^{\circ}\). Khi phân loại góc nhọn, cần hiểu số đo phải lớn hơn \(0^{\circ}\) và nhỏ hơn \(90^{\circ}\).
Hai đoạn nét dùng để minh họa cạnh góc có thể dài ngắn khác nhau, nhưng độ dài phần nét vẽ không quyết định số đo góc. Nếu chỉ kéo dài một cạnh theo đúng tia cũ, độ mở giữa hai tia không đổi. Ngược lại, thay đổi hướng một cạnh có thể làm thay đổi số đo dù độ dài nét vẽ vẫn giữ nguyên.
Đo góc bằng thước: làm đúng từ vạch 0
Bước 1. Xác định tâm của thước và đỉnh góc
Đặt dấu tâm trên thước trùng với đỉnh góc. Đừng mặc định mép dưới hoặc một góc của miếng nhựa là tâm; hãy tìm đúng dấu được in trên dụng cụ. Nếu tâm thước lệch khỏi đỉnh, cạnh còn lại có thể đi qua một vạch nhưng vạch ấy không cho số đo đúng.
Bước 2. Đặt một cạnh theo hướng bắt đầu đo
Xoay thước quanh đỉnh để một cạnh của góc đi qua vạch 0. Với thước có hai dãy số ngược chiều, thường có một số 0 ở bên trái và một số 0 ở bên phải. Chọn dãy bắt đầu từ số 0 nằm trên cạnh vừa đặt, không chọn dãy theo thói quen “luôn đọc phía ngoài”.
Bước 3. Theo dõi cùng một thang số
Từ vạch 0 đã chọn, đọc các số tăng dần trên chính dãy đó cho tới vị trí cạnh còn lại. Một vạch có thể mang hai nhãn, chẳng hạn 40 và 140. Không phải góc đồng thời có hai số đo; hai nhãn phục vụ hai hướng bắt đầu khác nhau. Cạnh đi qua vạch 0 quyết định nhãn cần đọc.
Bước 4. Ghi kết quả và kiểm tra độ mở
Viết tên góc cùng số đo, ví dụ \(\angle xOy=40^{\circ}\). Sau đó đối chiếu với hình: một góc mở rõ ràng nhỏ hơn góc vuông phải cho số đo nhỏ hơn \(90^{\circ}\). Nếu em vừa đọc \(140^{\circ}\), hãy kiểm tra lại thang số và vị trí tâm trước khi kết luận hình vẽ sai.
Nếu nét cạnh quá ngắn, dùng thước thẳng kéo dài nét theo đúng tia đó để thấy rõ giao với vòng chia độ. Không xoay cạnh sang hướng khác. Khi đọc thước thật, nhìn gần vuông góc với mặt giấy để hạn chế nhìn lệch; nét bút quá dày cũng có thể làm kết quả đo khó xác định.
So sánh góc và nhận biết các loại góc
Muốn so sánh hai góc, so sánh số đo của chúng. Nếu ∠ABC = \(48^{\circ}\) và ∠MNP = \(72^{\circ}\) thì ∠ABC nhỏ hơn ∠MNP vì 48 nhỏ hơn 72. Hai góc có cùng số đo được gọi là hai góc bằng nhau, dù ở hai vị trí khác nhau hoặc các nét minh họa cạnh có độ dài khác nhau.
Góc vuông có số đo đúng \(90^{\circ}\). Góc nhọn có số đo lớn hơn \(0^{\circ}\) và nhỏ hơn \(90^{\circ}\), chẳng hạn \(35^{\circ}\) hoặc \(89^{\circ}\). Góc tù lớn hơn \(90^{\circ}\) và nhỏ hơn \(180^{\circ}\), chẳng hạn \(91^{\circ}\) hoặc \(145^{\circ}\). Góc bẹt bằng đúng \(180^{\circ}\). Các dấu “nhỏ hơn” và “lớn hơn” ở đây không bao gồm hai giá trị biên.
Vì vậy, góc \(90^{\circ}\) không vừa là góc nhọn vừa là góc tù, còn góc \(180^{\circ}\) không phải góc tù. Góc \(179^{\circ}\) vẫn là góc tù dù nhìn rất gần một đường thẳng. Khi đề cho số đo chính xác, hãy phân loại bằng số đó thay vì bằng cảm giác hình vẽ.
Ê ke giúp kiểm tra góc vuông và đối chiếu một góc với góc vuông khi đặt đúng đỉnh, đúng cạnh. Tuy nhiên, ê ke không có chức năng đọc đầy đủ mọi số đo như thước đo góc. Muốn phân biệt chính xác một góc \(37^{\circ}\) với góc \(38^{\circ}\), cần dụng cụ có vạch chia phù hợp, không chỉ dựa vào việc cả hai đều nhọn.
Ba ví dụ có kiểm tra
Ví dụ 1. Hai nhãn trên cùng một vạch
Tâm thước đặt tại O, cạnh Ox đi qua số 0 ở bên phải. Cạnh Oy đi qua vạch mang số 40 trên dãy bắt đầu từ bên phải và số 140 trên dãy bắt đầu từ bên trái. Số đo đúng là \(40^{\circ}\) vì cần theo dãy có điểm bắt đầu trùng hướng Ox. Góc này là góc nhọn.
Nếu chuyển cạnh chuẩn sang một tia hướng trái, ta đang xét một góc khác với cùng tia Oy, không phải tự ý đổi số đo của góc xOy. Đây là cách hiểu vì sao một vạch có hai nhãn mà vẫn không mâu thuẫn với việc mỗi góc có một số đo.
Ví dụ 2. Sắp xếp mà không đo lại
Ba góc đã biết số đo là ∠A = \(125^{\circ}\), ∠B = \(58^{\circ}\) và ∠C = \(90^{\circ}\). Vì 58 nhỏ hơn 90 và 90 nhỏ hơn 125, thứ tự tăng dần là ∠B, ∠C, ∠A. Tương ứng, đó là góc nhọn, góc vuông và góc tù.
Không cần đo lại một hình phác không theo tỉ lệ khi đề đã cho các số đo chính xác. Thước dùng để đo hình thật được vẽ đúng kích thước, còn dữ kiện bằng số là căn cứ giải bài. Nếu hai căn cứ có vẻ không khớp, trước tiên xem hình có ghi rõ chỉ là minh họa hay không.
Ví dụ 3. Góc trên mặt đồng hồ lí tưởng
Xét đồng hồ kim lí tưởng có 12 vạch giờ chia đều, đúng 2 giờ: kim phút chỉ 12, kim giờ chỉ 2. Một vòng chia thành 12 phần nên khoảng giữa hai vạch giờ liên tiếp là \(360^{\circ}\div12=30^{\circ}\). Góc nhỏ giữa hai kim khi đó bằng 2 × \(30^{\circ}\) = \(60^{\circ}\), là góc nhọn.
Ở đây chỉ dùng một vòng để tính khoảng giữa các vạch, còn góc đang xét giữa hai kim là góc nhỏ \(60^{\circ}\). Không suy ra rằng mọi lúc kim giờ đều nằm đúng một vạch số: giữa hai giờ tròn, kim giờ tiếp tục chuyển động. Các bài đồng hồ dưới đây đều ghi rõ giờ tròn để tránh bỏ sót chuyển động ấy.
Bài tập tự luyện
Bài 1. Phân loại theo số đo
a) Phân loại hai góc có số đo \(27^{\circ}\) và \(89^{\circ}\).
b) Phân loại ba góc có số đo \(90^{\circ}\), \(92^{\circ}\) và \(178^{\circ}\).
c) Góc \(180^{\circ}\) có phải góc tù không? Góc \(0^{\circ}\) có phải góc nhọn không?
Bài 2. Đọc đúng dãy số
Cho tâm thước trùng đỉnh góc. Cạnh thứ nhất đi qua vạch 0 ở bên trái. Cạnh thứ hai đi qua vạch có nhãn 65 ở dãy bắt đầu bên trái và 115 ở dãy bắt đầu bên phải.
a) Số đo góc cần đọc là bao nhiêu?
b) Góc đó thuộc loại nào?
c) Một bạn đọc \(115^{\circ}\). Bạn đã sai ở bước nào?
Bài 3. So sánh các góc
Cho ∠P = \(104^{\circ}\), ∠Q = \(46^{\circ}\), ∠R = \(104^{\circ}\) và ∠S = \(90^{\circ}\).
a) Hai góc nào bằng nhau?
b) Sắp xếp bốn góc theo thứ tự số đo tăng dần, cho phép hai góc bằng nhau đứng cạnh nhau.
c) Góc nào nhỏ hơn góc vuông, góc nào lớn hơn góc vuông?
Bài 4. Chẩn đoán cách đo
a) Tâm thước lệch khỏi đỉnh nhưng một cạnh đi qua vạch 0. Có thể tin ngay số đọc không?
b) Tâm đặt đúng nhưng cạnh chuẩn đi qua vạch 20 thay vì 0. Có được lấy ngay số đọc ở cạnh còn lại theo cách đo đang học không?
c) Một bạn kéo dài cạnh góc theo đúng tia cũ để đọc thước dễ hơn. Việc đó có đổi số đo góc không?
Bài 5. Đồng hồ ở các giờ tròn
Xét đồng hồ kim lí tưởng với các vạch giờ chia đều. Trong mỗi câu, xét góc nhỏ giữa kim giờ và kim phút, hoặc góc bẹt khi hai kim đối nhau.
a) Tính và phân loại góc lúc đúng 3 giờ.
b) Tính và phân loại góc lúc đúng 5 giờ.
c) Tính và phân loại góc lúc đúng 6 giờ.
Lời giải từng ý
Bài 1
a) Cả \(27^{\circ}\) và \(89^{\circ}\) đều lớn hơn \(0^{\circ}\) và nhỏ hơn \(90^{\circ}\), nên đều là góc nhọn. Hai góc cùng loại không có nghĩa chúng bằng nhau: góc \(89^{\circ}\) lớn hơn góc \(27^{\circ}\) vì số đo lớn hơn.
b) Góc \(90^{\circ}\) là góc vuông. Hai góc \(92^{\circ}\) và \(178^{\circ}\) đều là góc tù vì lớn hơn \(90^{\circ}\) và nhỏ hơn \(180^{\circ}\). Không làm tròn \(92^{\circ}\) thành \(90^{\circ}\) để phân loại; đề đã cho số đo cụ thể.
c) Góc \(180^{\circ}\) là góc bẹt, không phải góc tù vì góc tù phải nhỏ hơn \(180^{\circ}\). Số đo \(0^{\circ}\) không thỏa điều kiện lớn hơn \(0^{\circ}\) nên không thuộc khoảng góc nhọn. Đây là hai trường hợp cần xét riêng, không đưa vào các khoảng có bất đẳng thức nghiêm ngặt.
Bài 2
a) Số đo đúng là \(65^{\circ}\). Cạnh chuẩn đi qua số 0 ở bên trái, nên cần theo dãy tăng dần từ bên trái. Nhãn 115 thuộc dãy có điểm bắt đầu ở phía ngược lại.
b) Vì 0 nhỏ hơn 65 và 65 nhỏ hơn 90, góc đó là góc nhọn. Phân loại này cũng giúp em kiểm tra xem số vừa đọc có phù hợp với độ mở trên một hình vẽ đúng tỉ lệ hay không.
c) Bạn đã chọn sai thang số, không phải cộng trừ sai. Cách sửa là lần lại dãy số từ đúng vạch 0, giữ nguyên vị trí thước nếu tâm và cạnh đã đặt đúng. Không cần thay đổi hình góc để khớp đáp án đã đọc nhầm.
Bài 3
a) ∠P = ∠R vì cả hai cùng có số đo \(104^{\circ}\). Kết luận không đòi hai góc ở cùng vị trí trên giấy. Nếu các cạnh minh họa dài ngắn khác nhau, số đo bằng nhau vẫn là căn cứ xác định hai góc bằng nhau.
b) Thứ tự là \(\angle Q<\angle S<\angle P=\angle R\), ứng với \(46^{\circ}\) < \(90^{\circ}\) < \(104^{\circ}\) = \(104^{\circ}\). Có thể đổi vị trí P và R trong danh sách vì chúng bằng nhau, nhưng không đổi S với Q hoặc P.
c) ∠Q nhỏ hơn góc vuông. ∠P và ∠R lớn hơn góc vuông. ∠S bằng góc vuông nên không thuộc nhóm nhỏ hơn hoặc lớn hơn. Kiểm tra đủ cả bốn góc giúp tránh bỏ quên trường hợp bằng đúng \(90^{\circ}\).
Bài 4
a) Không. Điều kiện tâm trùng đỉnh chưa đạt nên số đọc chưa đáng tin. Hãy đặt lại tâm trước, sau đó căn cạnh qua vạch 0 và đọc lại. Chỉ một điều kiện đúng chưa đủ cho toàn bộ thao tác đo đúng.
b) Không được lấy ngay số đọc ấy theo quy trình đang học, vì cạnh chuẩn chưa qua vạch 0. Cách đơn giản là xoay thước quanh đỉnh để cạnh chuẩn qua 0 rồi đọc lại. Không cần tự tạo một quy tắc đọc mới khi đang luyện thao tác cơ bản.
c) Không thay đổi số đo. Phần nét vẽ được kéo dài vẫn nằm trên tia cũ, hướng cạnh không đổi. Tuy nhiên, phải kéo bằng thước thẳng cho đúng hướng; một nét bị lệch khỏi tia ban đầu có thể tạo ra hình góc khác.
Bài 5
a) Lúc 3 giờ, hai kim cách nhau ba khoảng vạch giờ. Số đo bằng 3 × \(30^{\circ}\) = \(90^{\circ}\), là góc vuông. Kim phút ở 12 và kim giờ ở 3, không cần ước lượng vị trí giữa hai vạch.
b) Lúc 5 giờ, góc nhỏ có số đo 5 × \(30^{\circ}\) = \(150^{\circ}\), là góc tù. Vì \(150^{\circ}\) nhỏ hơn \(180^{\circ}\), đây chính là góc nhỏ giữa hai kim theo yêu cầu, không phải phần quay còn lại của một vòng.
c) Lúc 6 giờ, hai kim chỉ về hai phía đối nhau, nên số đo bằng 6 × \(30^{\circ}\) = \(180^{\circ}\), là góc bẹt. Không gọi góc này là góc tù: điều kiện góc tù loại trừ số đo bằng \(180^{\circ}\).
Thực hành đo trên giấy và tự kiểm tra
Em hãy tự vẽ ba góc có độ mở khác nhau, ghi dự đoán loại góc rồi mới dùng thước đo. Ghi riêng “ước lượng” và “kết quả đo” để không biến dự đoán thành dữ kiện. Với một hình tự vẽ, bài này không có đáp số cố định; kết quả phụ thuộc hình em đã tạo.
Nếu hai lần đo chênh nhau, kiểm tra tâm thước, vạch 0, độ dày nét và góc nhìn trước khi quyết định kết quả. Với góc rất gần \(90^{\circ}\), đừng chỉ dựa vào mắt để khẳng định vuông. Mục tiêu là biết đo có căn cứ, nêu rõ giới hạn của phép đo và dùng số đo phù hợp để so sánh.
Bài liền kề
Bài trước: Bài 36. Góc.
Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 37.