Dữ liệu là những thông tin thu thập được về vấn đề đang tìm hiểu. Trong dữ liệu, có thông tin là số liệu và thông tin không phải là số liệu. Muốn sử dụng đúng, em cần biết dữ liệu nói về ai hoặc vật gì, được thu thập khi nào, bằng cách nào và có phù hợp với câu hỏi đang xét hay không.
Bài 38 Dữ liệu và thu thập dữ liệu mở đầu Chương IX, Dữ liệu và xác suất thực nghiệm, trong SGK Toán 6 tập hai Kết nối tri thức của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Bài này đứng sau Bài tập cuối chương VIII và trước Bài 39 Bảng thống kê và biểu đồ tranh. Các ví dụ, dãy số và tình huống luyện tập dưới đây đều được biên soạn giả định, không phải kết quả khảo sát học sinh thật.
Em cần học được những gì?
Em cần phân biệt dữ liệu với số liệu, phát hiện thông tin không phù hợp với yêu cầu thu thập và chọn cách thu thập hợp lí. Việc tính tổng chỉ là một phần nhỏ; quan trọng hơn là hiểu tổng ấy đang đếm cái gì. Chưa cần học cách vẽ biểu đồ để hoàn thành các nhiệm vụ trong bài.
Hãy chuẩn bị giấy, bút và khả năng cộng các số tự nhiên. Khi đọc một dãy thông tin, đừng vội cộng ngay những thứ nhìn giống số. Trước tiên đọc tên đại lượng, đơn vị và điều kiện. Cùng một kí hiệu có thể là giá trị đo đếm trong tình huống này nhưng chỉ là nhãn gọi tên trong tình huống khác.
Dữ liệu và số liệu khác nhau thế nào?
Giả sử một bài tập ghi màu bút của bốn hộp là xanh, đỏ, xanh, đen; đồng thời ghi số bút trong từng hộp là 8, 6, 9, 7. Cả hai dãy đều là dữ liệu. Dãy màu bút mô tả đặc điểm, không phải số liệu. Dãy số bút là số liệu vì ghi các số lượng đếm được.
Không phải dữ liệu nào cũng có thể đem cộng. Cộng 8 + 6 + 9 + 7 giúp tìm tổng số bút trong bốn hộp. Còn với các màu xanh, đỏ, đen, ta có thể phân nhóm hoặc đếm số lần xuất hiện, nhưng không có phép cộng các tên màu để tìm “tổng màu”. Câu hỏi nghiên cứu quyết định phép xử lí thích hợp.
Nếu đổi màu xanh thành mã 1 và màu đỏ thành mã 2 để ghi nhanh, các mã vẫn dùng để chỉ màu. Không thể kết luận màu mang mã 2 nhiều gấp đôi màu mang mã 1. Khi gặp số áo, mã thẻ hoặc mã nhóm, cần đọc ý nghĩa của chúng trước khi coi đó là số liệu về một lượng cần đo hay đếm.
Một bảng có thể chứa đồng thời tên và số liệu. Ví dụ, tên ngăn tủ là thông tin phân biệt các ngăn, còn số quyển sách trong từng ngăn là số liệu. Không nên gán toàn bộ bảng vào một loại rồi bỏ qua sự khác nhau giữa các cột. Hãy xác định từng thông tin mà câu hỏi đang yêu cầu.
Kiểm tra tính hợp lí bằng điều kiện cụ thể
Dữ liệu không hợp lí có thể xuất hiện do ghi sai đối tượng, sai đơn vị, nhầm số, đếm lặp hoặc tổng hợp thiếu. Muốn nhận xét, cần nêu căn cứ. Nếu đề yêu cầu ghi số chiếc bút còn nguyên trong mỗi hộp, các giá trị phải là số nguyên không âm. Giá trị 3,5 chiếc trong cách đếm ấy không phù hợp, còn số 0 vẫn có thể hợp lí vì hộp có thể rỗng.
Nếu mỗi hộp được quy định chứa tối đa 12 chiếc bút, số 15 vi phạm điều kiện đã cho. Nhưng nếu đề không nêu giới hạn sức chứa, chỉ thấy 15 lớn hơn các số còn lại chưa đủ để khẳng định sai. Giá trị khác thường là dấu hiệu cần kiểm tra, không tự động là lỗi.
Với dữ liệu phân loại, cần kiểm tra có đúng nhóm đang thu thập hay không. Nếu yêu cầu liệt kê các dụng cụ dùng để viết và trong danh sách có “bút chì, bút bi, thước kẻ”, thước kẻ không đúng loại dụng cụ được hỏi. Nó vẫn là đồ dùng học tập, nhưng phạm vi “đồ dùng học tập” rộng hơn phạm vi “dụng cụ dùng để viết”.
Khi phát hiện một giá trị nghi ngờ, không tự thay bằng con số mình thấy đẹp hơn. Hãy đối chiếu phiếu gốc, đếm lại hoặc hỏi lại người cung cấp thông tin. Nếu chưa kiểm tra được, ghi rõ chưa xác minh. Một bảng nhìn đều đặn chưa chắc đúng hơn bảng có vài giá trị khác nhau nhiều.
Những cách thu thập dữ liệu thường gặp
Quan sát và đếm
Muốn biết có bao nhiêu quyển sách trên một ngăn kệ, em có thể quan sát và đếm trực tiếp. Cần xác định trước tính cả sách đang nằm ngang hay chỉ sách dựng đứng, có tính vở hay không. Nếu hai người dùng hai quy tắc khác nhau, kết quả có thể chênh lệch dù mỗi người đều đếm cẩn thận.
Làm thí nghiệm
Muốn ghi kết quả sau mỗi lần gieo một đồng xu, em có thể thực hiện phép thử và ghi ngay kết quả từng lần. Đây là dữ liệu thu được bằng thí nghiệm. Trong bài này, mục tiêu là ghi đủ và đúng số lần thử, chưa dùng bảng ấy để khẳng định quy luật xác suất hay dự đoán chắc chắn lần tiếp theo.
Lập phiếu hỏi
Muốn biết một nhóm thích hoạt động nào cho buổi sinh hoạt, em có thể hỏi bằng phiếu. Câu hỏi cần rõ, các lựa chọn phù hợp và phải nói mỗi người được chọn một hay nhiều phương án. Một câu hỏi như “Em có thích hoạt động rất bổ ích này không?” dễ gợi ý câu trả lời; cách hỏi trung tính giúp người trả lời tự chọn theo ý mình.
Đọc nguồn thông tin có sẵn
Có thể thu thập dữ liệu từ sách, tài liệu hoặc trang web phù hợp. Khi chép một số liệu, ghi cả nguồn, thời điểm và đơn vị. Số quyển sách được bổ sung trong tháng khác với số sách hiện có; số người tham dự năm trước không mặc nhiên là số người năm nay. Đọc đúng tiêu đề giúp tránh ghép những thông tin không cùng phạm vi.
Một quy trình nhỏ để không mất dấu dữ liệu
Bắt đầu bằng câu hỏi cụ thể, chẳng hạn “Trong tám hộp được kiểm tra hôm nay, mỗi hộp có bao nhiêu bút chì?”. Sau đó xác định tám hộp nào, thời điểm kiểm tra và cách đếm. Ghi một kết quả cho từng hộp, không bỏ hộp rỗng và không ghi cùng một hộp hai lần.
Giữ lại danh sách ban đầu trước khi tổng hợp. Sau khi ghi xong, kiểm tra có đúng tám kết quả không, từng giá trị có phù hợp với loại đại lượng không và các đơn vị có thống nhất không. Nếu một hộp chưa kiểm tra, để trạng thái chưa kiểm tra; không điền số 0 thay cho thông tin còn thiếu.
Với bài tập hỏi sở thích của người khác, chỉ thu thông tin cần cho câu hỏi; có thể dùng phiếu không ghi tên. Không cần hỏi số điện thoại, địa chỉ hoặc thông tin riêng tư để luyện thống kê hoạt động yêu thích. Bài thực hành có thể dùng dữ liệu giả định dưới đây thay vì phải tổ chức khảo sát thật.
Ví dụ: tổng đúng chưa đủ để khẳng định mọi dòng đúng
Trong một tình huống giả định, 12 phiếu hợp lệ yêu cầu mỗi phiếu chọn đúng một hoạt động. Kết quả đếm là đọc sách 5 phiếu, vẽ tranh 4 phiếu, trò chơi ghép hình 3 phiếu. Tổng \(5+4+3=12\) khớp số phiếu, nên bảng vượt qua phép kiểm tra tổng.
Tuy nhiên, tổng đúng chưa chứng minh từng nhóm đều được đếm đúng. Nếu chuyển nhầm một phiếu từ đọc sách sang vẽ tranh, số ghi thành 4, 5, 3 thì tổng vẫn bằng 12. Vì vậy cần kiểm tra cả tổng và việc phân loại từng phiếu, không chỉ nhìn một phép cộng cuối cùng.
Nếu quy định cho phép một phiếu chọn nhiều hoạt động, tổng lượt chọn có thể lớn hơn số người trả lời. Khi ấy không thể áp dụng máy móc điều kiện tổng bằng số phiếu. Mọi phép kiểm tra phải gắn với quy tắc thu thập ban đầu.
Bài tập tự luyện
Bài 1. Hai loại thông tin trong cùng tình huống
Một bài tập giả định ghi chất liệu của bốn chiếc hộp là giấy, nhựa, giấy, gỗ; số viên bi trong từng hộp lần lượt là 4, 7, 0, 5.
a) Dãy nào là số liệu, dãy nào không phải số liệu?
b) Tính tổng số viên bi trong bốn hộp.
c) Giá trị 0 có nhất thiết là dữ liệu sai không? Giải thích.
Bài 2. Kiểm tra bằng giới hạn đã cho
Trong bài tập, mỗi khay chỉ chứa được tối đa 10 chiếc cốc nguyên chiếc. Dãy số cốc ghi ở sáu khay là 6; 10; 0; 12; 4; 2,5.
a) Những giá trị nào chắc chắn không phù hợp với điều kiện?
b) Có thể tự sửa 12 thành 10 và 2,5 thành 3 không?
c) Vì sao không loại giá trị 0?
Bài 3. Tổng số phiếu và tổng lượt chọn
Trong khảo sát giả định có 18 phiếu hợp lệ, mỗi phiếu chọn đúng một trong ba hoạt động. Bảng tổng hợp ghi đọc sách 8, vẽ tranh 6, ghép hình 5.
a) Tính tổng số lượt chọn đã ghi.
b) Bảng có điểm nào không hợp lí?
c) Có đủ căn cứ kết luận riêng nhóm ghép hình bị ghi thừa một phiếu không?
Bài 4. Chọn cách thu thập
a) Muốn biết số ghế hiện có trong một phòng học đang trống, em chọn cách nào?
b) Muốn biết người tham gia thích đọc truyện hay chơi cờ trong giờ sinh hoạt, em chọn cách nào?
c) Muốn ghi kết quả của tám lần gieo đồng xu, em chọn cách nào?
Bài 5. Đọc một bản ghi giả định
Một bản tin luyện tập viết: “Trong buổi sáng được xét, tủ sách nhận 14 quyển truyện và 9 quyển sách khoa học. Buổi chiều cùng ngày nhận thêm 6 quyển truyện.” Không có thông tin về số sách có từ trước.
a) Buổi sáng nhận tổng cộng bao nhiêu quyển sách?
b) Cả ngày nhận thêm bao nhiêu quyển truyện?
c) Có thể kết luận tổng số sách đang có trong tủ là 29 quyển không?
Bài 6. Chưa ghi không có nghĩa là không có
Một nhóm cần đếm bút chì trong bốn hộp. Bản ghi lần lượt là 3, 0, chưa kiểm tra, 5.
a) Đã có kết quả đếm của bao nhiêu hộp?
b) Có thể coi hộp thứ ba có 0 bút để kết luận tổng là 8 bút không?
c) Cần làm gì để tìm được tổng số bút trong cả bốn hộp?
Lời giải từng ý và căn cứ
Bài 1
a) Dãy số viên bi 4, 7, 0, 5 là số liệu. Dãy giấy, nhựa, giấy, gỗ không phải số liệu mà mô tả chất liệu. Cả hai dãy đều là dữ liệu; không được kết luận chỉ những số đếm mới là dữ liệu.
b) Tổng số viên bi là \(4+7+0+5=16\) viên. Phép cộng hợp lí vì bốn giá trị cùng đếm một loại vật và đều dùng đơn vị viên. Thêm hộp rỗng không làm tăng tổng nhưng vẫn phải giữ kết quả của hộp ấy trong danh sách.
c) Không. Số 0 thể hiện hộp không có viên bi nào ở lúc kiểm tra. Đề không yêu cầu mỗi hộp phải có ít nhất một viên, nên không có căn cứ loại giá trị này.
Bài 2
a) Giá trị 12 vượt quá giới hạn 10 chiếc của một khay. Giá trị 2,5 không phù hợp với việc đếm cốc nguyên chiếc. Hai kết luận đều dựa trên điều kiện được ghi rõ, không dựa vào việc các giá trị ấy khác phần còn lại.
b) Không. Biết một giá trị sai chưa cho biết giá trị đúng là gì. Cần kiểm tra bản ghi hoặc đếm lại khay tương ứng. Tự làm tròn hay thay bằng giới hạn tối đa có thể tạo ra một con số mới vẫn sai.
c) Vì khay có thể chưa đặt cốc. Số 0 là số nguyên không âm và không vượt quá 10, nên phù hợp với điều kiện. Hợp lí về điều kiện không có nghĩa đã được xác minh ngoài thực tế; nó chỉ chưa bị loại bởi những điều đã biết.
Bài 3
a) Tổng đã ghi là \(8+6+5=19\) lượt chọn. Đơn vị ở đây là lượt chọn trong ba hoạt động, chưa phải tự động là số người nếu không đọc quy định về phiếu.
b) Theo điều kiện mỗi trong 18 phiếu hợp lệ chọn đúng một hoạt động, tổng lượt chọn phải bằng 18. Bảng ghi 19 nên có sự không khớp. Cần kiểm tra việc đếm, chép số và phân loại phiếu.
c) Không đủ căn cứ. Lỗi có thể ở bất kì nhóm nào, thậm chí ở nhiều nhóm. Chỉ từ tổng chênh một không thể xác định dòng nào sai. Không sửa nhóm cuối cùng chỉ vì nhóm ấy đứng cuối bảng.
Bài 4
a) Quan sát và đếm trực tiếp số ghế, sau khi xác định phạm vi phòng và thời điểm đếm. Có thể đánh dấu những ghế đã đếm để tránh lặp. Hỏi sở thích của người sử dụng không giúp xác định số ghế đang hiện diện.
b) Dùng câu hỏi hoặc phiếu hỏi rõ ràng, quy định chọn một hoạt động nếu mục tiêu là lựa chọn yêu thích nhất giữa hai phương án. Sở thích không thể được xác định chắc chắn chỉ bằng nhìn một người đang cầm quyển truyện.
c) Làm thí nghiệm gieo đồng xu tám lần và ghi kết quả ngay sau từng lần. Sau đó kiểm tra có đủ tám bản ghi. Không tự thêm kết quả để hai mặt xuất hiện bằng nhau, vì mục tiêu là giữ đúng điều đã quan sát.
Bài 5
a) Buổi sáng nhận 14 + 9 = 23 quyển. Số 6 thuộc buổi chiều nên không đưa vào câu hỏi chỉ xét buổi sáng. Mốc thời gian là một phần của dữ liệu, không phải chi tiết có thể bỏ qua.
b) Cả ngày nhận thêm 14 + 6 = 20 quyển truyện. Chín quyển sách khoa học không thuộc loại đang hỏi nên không cộng vào tổng truyện. Đọc đúng tên nhóm giúp chọn đúng các số cần dùng.
c) Không. Số 29 là tổng số sách nhận thêm trong ngày, bằng 14 + 9 + 6. Đề không cho số sách có từ trước hoặc số sách được đưa ra khỏi tủ, nên không xác định được số sách đang có.
Bài 6
a) Có kết quả của ba hộp: hộp thứ nhất, thứ hai và thứ tư. Hộp thứ hai có kết quả là 0 vẫn được tính là đã kiểm tra. “Chưa kiểm tra” mô tả trạng thái thiếu dữ liệu, không phải một giá trị đếm.
b) Không. Tổng \(3+0+5=8\) chỉ là số bút đã đếm ở ba hộp có kết quả. Chưa biết hộp thứ ba nên chưa biết tổng cả bốn hộp. Không dùng số 0 để lấp một ô còn thiếu.
c) Cần đếm hộp thứ ba theo cùng quy tắc rồi cộng kết quả vào 8. Nếu chưa tiếp cận được hộp ấy, chỉ báo số đã biết và nói rõ còn một hộp chưa kiểm tra; không công bố một tổng chưa đầy đủ như tổng cuối cùng.
Tự thực hành mà không bịa dữ liệu
Em có thể chọn một nhiệm vụ đơn giản: đếm số bút trong ba hộp của mình, hoặc ghi chất liệu của năm đồ vật trên bàn. Viết câu hỏi, cách ghi, thời điểm và kết quả quan sát. Nếu không thực hiện quan sát thật, hãy gọi rõ đó là dữ liệu giả định để luyện tập, giống các ví dụ trong bài.
Cuối cùng, kiểm tra ba việc: có ghi đủ đối tượng đã định không, mỗi thông tin có đúng đơn vị và phạm vi không, chỗ nghi ngờ đã được xác minh hay vẫn còn bỏ ngỏ. Một bản ghi trung thực về điều chưa biết có ích hơn một bảng đầy đủ do tự điền số cho đẹp.
Bài liền kề
Bài trước: Bài tập cuối chương VIII.
Bài sau: Bài 39. Bảng thống kê và biểu đồ tranh.