Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 6 · Tin giáo dục

Toán 6 Bài 39: Bảng thống kê và biểu đồ tranh

Luyện lập bảng, đọc biểu đồ tranh, đổi số biểu tượng thành số lượng và phân biệt số không với dữ liệu thiếu. Có bài tập gốc, hình và lời giải từng ý.

Một biểu tượng bằng hai thẻ; các hàng hình lá, sao và hoa lần lượt biểu diễn 10, 7 và 5 thẻ

Bảng thống kê giúp sắp xếp dữ liệu theo những nhóm rõ ràng; biểu đồ tranh dùng các hình biểu tượng cùng quy ước để thể hiện số lượng. Muốn đọc đúng, em cần biết mỗi hàng nói về đối tượng nào, số lượng được tính bằng đơn vị gì và mỗi biểu tượng đại diện cho bao nhiêu đơn vị. Không thể chỉ đếm hình rồi coi số hình là số lượng thực khi chưa đọc chú giải.

Bài này thuộc Toán lớp 6 tập hai Kết nối tri thức với cuộc sống, sau Dữ liệu và thu thập dữ liệu, trước Biểu đồ cột. Các bảng và nhiệm vụ dưới đây được biên soạn mới bằng dữ liệu giả định, không phải khảo sát thật, không mô tả dân số hay địa giới hiện hành. Mục tiêu là luyện lập bảng, chuyển sang biểu đồ tranh, đọc số lượng và kiểm tra tính nhất quán. Biểu đồ cột và cột kép chưa phải nội dung của bài.

1. Bảng cần có tên nhóm, số liệu và đơn vị

Giả sử một hoạt động làm thẻ giấy có ba loại hình: hình lá, hình sao và hình hoa. Người phụ trách muốn biết đã hoàn thành bao nhiêu thẻ thuộc từng loại. Nếu chỉ viết một dãy số mà không ghi tên loại, người đọc không biết mỗi số thuộc nhóm nào. Nếu chỉ ghi tên loại mà thiếu số lượng, bảng lại không trả lời được câu hỏi. Hai phần này phải đi cùng nhau.

Trong bảng thống kê, tiêu đề cho biết nội dung đang theo dõi. Hàng hoặc cột chứa tên nhóm cho biết cách phân loại; ô số liệu chứa thông tin tương ứng. Đơn vị cần được ghi ngay trong tên hàng, tên cột hoặc chú thích dễ thấy. Với thẻ giấy, đơn vị là thẻ, không phải học sinh hay lượt tham gia. Một bạn có thể làm nhiều thẻ nên tổng số thẻ không tự cho biết số người làm.

Trước khi lập bảng từ danh sách ban đầu, cần thống nhất cách gọi. Nếu cùng một loại thẻ được ghi lúc là “sao”, lúc là “hình sao”, em có thể thống nhất tên sau khi biết chắc chúng cùng nghĩa trong bài. Không được tự gộp hai nhóm chỉ vì tên nghe gần giống nhau. Khi có một mục chưa rõ thuộc loại nào, hãy giữ dấu chưa xác định và kiểm tra nguồn thay vì đoán để bảng trông đầy đủ.

2. Dữ liệu mẫu và phép kiểm tra tổng

Trong mô hình giả định này, sau một buổi làm thủ công, nhóm ghi nhận 10 thẻ hình lá, 7 thẻ hình sao và 5 thẻ hình hoa. Mỗi thẻ thuộc đúng một trong ba loại. Bảng sau chỉ mô tả các thẻ đã hoàn thành trong buổi ấy, không nói về số thẻ làm hỏng, số nguyên liệu hay mức độ yêu thích của người tham gia.

Số thẻ hoàn thành trong một buổi giả định
Loại thẻ Số lượng (thẻ)
Hình lá 10
Hình sao 7
Hình hoa 5

Tổng số thẻ bằng mười cộng bảy cộng năm, được hai mươi hai thẻ. Tổng này là một phép kiểm tra hữu ích nếu danh sách ban đầu cũng có hai mươi hai mục và mỗi mục được tính đúng một lần. Tuy nhiên tổng đúng chưa chứng minh mọi nhóm đều đúng: ghi nhầm tăng một nhóm và giảm nhóm khác cùng lượng vẫn có thể giữ nguyên tổng. Vì vậy cần đối chiếu từng nhóm, không chỉ đối chiếu dòng tổng.

Từ bảng, có thể nói hình lá có số thẻ nhiều nhất trong ba loại của buổi giả định và hình hoa có số thẻ ít nhất. Không được đổi thành kết luận hình lá được tất cả học sinh yêu thích nhất, vì dữ liệu chưa hỏi sở thích. Số lượng sản phẩm còn có thể chịu ảnh hưởng bởi phân công hoặc vật liệu. Đọc dữ liệu chính xác cũng có nghĩa là biết dừng ở điều mà bảng thực sự cho phép nói.

3. Từ số liệu sang biểu đồ tranh

Chọn một biểu tượng thẻ đơn giản và quy ước một biểu tượng đầy đủ đại diện cho hai thẻ thật. Khi ấy mười thẻ dùng năm biểu tượng, bảy thẻ dùng ba biểu tượng đầy đủ và một nửa biểu tượng, năm thẻ dùng hai biểu tượng đầy đủ và một nửa biểu tượng. Nửa biểu tượng đại diện cho một thẻ theo quy ước này; nó không có nghĩa là có một nửa tấm thẻ thật trong dữ liệu.

Chú giải cần được đặt cạnh biểu đồ: một biểu tượng đầy đủ tương ứng hai thẻ, nửa biểu tượng tương ứng một thẻ. Các biểu tượng đầy đủ phải cùng hình dạng và kích thước để người đọc dễ đếm. Không phóng to một biểu tượng ở hàng hình lá rồi vẫn coi nó như biểu tượng thường mà không giải thích. Bài này biểu diễn số lượng bằng số biểu tượng, không dùng diện tích hình để mã hóa giá trị.

Đọc chú giải trước; số biểu tượng và số thẻ là hai đại lượng khác nhau.

Cũng có thể chọn mỗi biểu tượng đại diện cho một thẻ. Khi đó ba hàng lần lượt có mười, bảy và năm biểu tượng, không cần nửa biểu tượng. Cách chọn này không làm thay đổi dữ liệu, nhưng hình sẽ dài hơn. Chọn quy ước nhằm biểu diễn gọn và rõ, không nhằm làm nhóm này trông vượt trội nhóm khác. Nếu đổi quy ước, phải vẽ lại toàn bộ các hàng và chú giải cho thống nhất.

4. Số không không phải dữ liệu chưa biết

Ở một buổi khác hoàn toàn độc lập, giả sử đã kiểm đếm được không có thẻ hình tròn nào. Khi đó số lượng nhóm hình tròn là không. Nhưng nếu phiếu nhóm hình tam giác chưa được nộp, ta chưa biết số lượng của nhóm ấy. Không có số được ghi không đồng nghĩa với đã kiểm đếm và thu được không. Cần giữ chú thích “chưa có dữ liệu” để người đọc không nhầm.

Trong biểu đồ tranh, một hàng không có biểu tượng có thể gây mơ hồ nếu không có nhãn. Với nhóm đã xác nhận bằng không, ghi rõ số không hoặc chú thích không có thẻ. Với nhóm còn thiếu, ghi rõ chưa có dữ liệu, không tự đặt giá trị bằng không. Hai trạng thái này ảnh hưởng trực tiếp tới việc tính tổng và xếp thứ tự: nhóm chưa biết có thể làm thay đổi cả tổng lẫn nhóm nhiều nhất.

Hai trạng thái khác nhau: hình tròn đã kiểm đếm có 0 thẻ; hình tam giác chưa có dữ liệu, không được thay bằng số 0.
Mẫu độc lập để phân biệt đã biết bằng không với chưa biết số lượng.

5. Bài một: đọc bảng và giới hạn kết luận

Dùng bảng ba loại thẻ trong buổi đầu: hình lá 10 thẻ, hình sao 7 thẻ, hình hoa 5 thẻ. Không bổ sung các nhóm của ví dụ về dữ liệu thiếu.

a) Buổi ấy hoàn thành tất cả bao nhiêu thẻ?

b) Số thẻ hình lá nhiều hơn số thẻ hình hoa bao nhiêu?

c) Có thể kết luận có đúng 22 học sinh tham gia không?

Lời giải

a) Tổng bằng 10 cộng 7 cộng 5 bằng 22 thẻ. Các nhóm không trùng nhau và đã bao phủ toàn bộ thẻ hoàn thành theo dữ kiện, nên phép cộng không đếm lặp một thẻ vào hai loại.

b) Số thẻ hình lá nhiều hơn số thẻ hình hoa là 10 trừ 5 bằng 5 thẻ. Câu trả lời cần đơn vị thẻ. Không dùng đơn vị biểu tượng vì câu hỏi đang hỏi số sản phẩm thật trong mô hình.

c) Không. Bảng đếm thẻ, không đếm học sinh. Một học sinh có thể làm nhiều thẻ hoặc nhiều người cùng làm một thẻ; đề không cho quan hệ giữa số người và số sản phẩm. Kết luận 22 người vượt quá dữ liệu.

6. Bài hai: chuyển đổi số biểu tượng

Giữ quy ước một biểu tượng đầy đủ đại diện hai thẻ, nửa biểu tượng đại diện một thẻ.

a) Cần bao nhiêu biểu tượng để biểu diễn 7 thẻ hình sao?

b) Một hàng có bốn biểu tượng đầy đủ và một nửa biểu tượng biểu diễn bao nhiêu thẻ?

c) Bạn Nam vẽ bốn biểu tượng đầy đủ cho 7 thẻ. Biểu đồ của bạn có đúng không?

Lời giải

a) Cần ba biểu tượng đầy đủ và một nửa biểu tượng. Ba biểu tượng đầy đủ biểu diễn sáu thẻ; nửa biểu tượng thêm một thẻ, tổng đúng bảy thẻ. Không làm tròn thành bốn biểu tượng đầy đủ.

b) Bốn biểu tượng đầy đủ tương ứng \(4\times2=8\) thẻ. Thêm một thẻ của nửa biểu tượng, được 9 thẻ. Nên tách phần đầy đủ và phần nửa để kiểm tra thay vì chỉ đếm năm hình nhìn thấy.

c) Không đúng với quy ước. Bốn biểu tượng đầy đủ tương ứng tám thẻ, nhiều hơn dữ liệu một thẻ. Cần thay biểu tượng cuối bằng nửa biểu tượng hoặc chuyển toàn bộ biểu đồ sang một quy ước khác có chú giải rõ ràng.

7. Bài ba: lập bảng từ danh sách nhỏ

Một danh sách giả định khác gồm mười nhãn loại thẻ theo thứ tự: sao, lá, hoa, lá, sao, lá, hoa, sao, lá, hoa. Danh sách này độc lập với buổi có hai mươi hai thẻ; không cộng hai nguồn thành một buổi.

a) Lập số đếm cho từng loại lá, sao, hoa.

b) Kiểm tra tổng số đếm có khớp số mục của danh sách không?

c) Nếu dùng một biểu tượng tương ứng một thẻ, mỗi hàng cần bao nhiêu biểu tượng?

Lời giải

a) Lá xuất hiện bốn lần, sao xuất hiện ba lần, hoa xuất hiện ba lần. Có thể đánh dấu từng mục sau khi đếm để tránh bỏ sót hoặc tính một mục hai lần. Tên loại phải giữ nhất quán giữa danh sách và bảng.

b) Tổng là 4 cộng 3 cộng 3 bằng 10, đúng số mục của danh sách. Sau kiểm tra tổng vẫn nên rà lại các vị trí từng loại, vì hai lỗi bù trừ có thể làm tổng đúng nhưng số từng nhóm sai.

c) Hàng lá có bốn biểu tượng, hàng sao ba biểu tượng, hàng hoa ba biểu tượng. Quy ước ở câu này khác biểu đồ buổi đầu, nên bắt buộc ghi chú giải mới; không mang quy ước hai thẻ mỗi hình sang đây.

8. Bài bốn: phát hiện dữ liệu thiếu

Xét bảng giả định độc lập có ba nhóm: hình tròn đã kiểm đếm 0 thẻ, hình vuông đã kiểm đếm 6 thẻ, hình tam giác chưa có dữ liệu.

a) Có được ghi tổng chính xác là 6 thẻ không?

b) Có biết nhóm hình tam giác ít nhất trong ba nhóm không?

c) Nên ghi thế nào để người đọc hiểu đúng số đã biết và phần còn thiếu?

Lời giải

a) Chưa được. Sáu là tổng các số đã biết, chưa chắc là tổng cả ba nhóm. Cần số lượng hình tam giác mới tính được tổng đầy đủ. Có thể nói hiện đã ghi nhận sáu thẻ ở các nhóm có dữ liệu.

b) Không. Số lượng hình tam giác chưa biết, không phải bằng không. Nó có thể bằng không hoặc lớn hơn không, nên chưa đủ căn cứ để xếp nhóm này vào vị trí ít nhất hay nhiều nhất.

c) Giữ số không cho hình tròn, số sáu cho hình vuông và ghi rõ “chưa có dữ liệu” ở hình tam giác. Nếu có dòng tổng, ghi chưa xác định tổng đầy đủ. Cách trình bày này tránh biến một thiếu sót thông tin thành một kết luận sai.

9. Quy trình rà soát trước khi nộp bài

Hãy đọc tiêu đề, kiểm tra tên nhóm và đơn vị trước khi so sánh. Sau đó đọc chú giải biểu đồ, đổi từng hàng sang số lượng rồi đối chiếu với bảng. Kiểm tra phần nửa biểu tượng có cùng ý nghĩa ở mọi hàng hay không. Nếu bảng và biểu đồ khác nhau, quay lại dữ liệu gốc để xác định chỗ sai, không chọn phiên bản trông đẹp hơn. Hai cách trình bày phải cùng mô tả một bộ dữ liệu.

Khi viết nhận xét, giữ phạm vi của thời gian và đối tượng đã nêu. Có thể nói nhóm nào nhiều nhất trong buổi giả định, nhưng không kết luận xu hướng cả năm, sở thích toàn trường hay số người tham gia nếu chưa có dữ liệu ấy. Nếu gặp ô trống, hỏi đó là không hay chưa biết. Khi những điều kiện này được giữ rõ ràng, bảng và biểu đồ tranh sẽ giúp người đọc hiểu thông tin nhanh mà vẫn đúng.

Nguồn và thứ tự học

Phạm vi đối chiếu với SGK Toán 6 tập hai của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Bài trước: Bài 38. Dữ liệu và thu thập dữ liệu. Bài sau: Bài 40. Biểu đồ cột.

Bài liền kề

Bài trước: Bài 38. Dữ liệu và thu thập dữ liệu.

Bài sau: Bài 40. Biểu đồ cột.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗