Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 6 · Tin giáo dục

Toán 6 Bài 40: Biểu đồ cột

Học đọc, vẽ và phân tích biểu đồ cột trong Bài 40 Toán 6 Kết nối tri thức. Có thang chia, hình minh họa và bài tập từng ý.

Ba bước đọc biểu đồ cột: xem nhãn và thang chia, đọc số liệu, nhận xét có căn cứ

Biểu đồ cột dùng các cột hình chữ nhật để biểu diễn số liệu của từng đối tượng. Muốn đọc đúng, hãy xem tên biểu đồ, tên trục, đơn vị và thang chia trước khi đọc giá trị của mỗi cột. Muốn vẽ đúng, dùng các cột có chiều rộng bằng nhau và đặt mức biểu diễn số liệu theo đúng thang đã chọn.

Bài 40 Biểu đồ cột nằm sau Bài 39 và trước Bài 41 Biểu đồ cột kép trong SGK Toán 6 tập hai Kết nối tri thức của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Bài viết này hướng dẫn đọc, vẽ và nhận xét biểu đồ cột đơn. Tất cả số liệu, tình huống và hình minh họa dưới đây đều được biên soạn giả định để học toán, không phải kết quả khảo sát thật.

Kiến thức cần có và mục tiêu

Em cần biết đọc bảng thống kê, cộng trừ số tự nhiên và so sánh số. Với phần thử thách cuối bài, cần nhớ cách so sánh và cộng số nguyên âm. Chuẩn bị giấy kẻ ô, thước và bút chì. Không cần phần mềm để thực hiện các nhiệm vụ cơ bản trong bài.

Sau khi học, em cần chuyển được một bảng nhỏ thành biểu đồ cột, đọc ngược biểu đồ thành các giá trị, tìm lớn nhất hoặc nhỏ nhất, tính tổng và chênh lệch. Em cũng cần nhận ra giới hạn của kết luận: biểu đồ mô tả số liệu đã cho, không tự giải thích nguyên nhân hoặc chứng minh điều sẽ xảy ra trong tương lai.

Nhìn những gì trước khi nhìn cột cao nhất?

Với biểu đồ cột đứng thông thường, trục ngang ghi các đối tượng như nhóm, loại đồ vật hoặc thời điểm; trục đứng ghi số lượng hay đại lượng tương ứng. Một cột đặt tại một đối tượng, mức đầu cột cho biết giá trị của đối tượng đó theo thang chia. Tên biểu đồ cho biết số liệu thuộc phạm vi nào.

Chẳng hạn, một biểu đồ ghi “Số quyển vở đóng góp trong một buổi” không cho biết tổng số vở mỗi nhóm đang sở hữu. Nếu trục đứng ghi đơn vị chục quyển, số 3 tương ứng 30 quyển; nếu ghi đơn vị quyển, số 3 chỉ là 3 quyển. Không bỏ đơn vị khi chép lại dữ liệu.

Đếm ô cũng phải theo thang chia. Khi các vạch liên tiếp là 0, 5, 10, 15 thì một khoảng giữa hai vạch ứng với 5 đơn vị, không phải 1. Cột đạt vạch thứ ba phía trên 0 biểu diễn 15 đơn vị. Nếu nhầm mỗi ô là một đơn vị, em có thể tính đúng phép cộng nhưng dùng sai toàn bộ số liệu đầu vào.

Vẽ biểu đồ cột từ một bảng số liệu

Xét dữ liệu giả định về số quyển vở đóng góp trong một buổi: nhóm A góp 12 quyển, nhóm B góp 18 quyển, nhóm C góp 9 quyển và nhóm D góp 15 quyển. Mỗi quyển được ghi vào đúng một nhóm. Ta sẽ dùng bộ dữ liệu này để minh họa cách vẽ và cách đọc ngược.

Bước 1. Ghi trục và chọn thang

Vẽ hai trục vuông góc. Trục ngang ghi A, B, C, D với khoảng cách hợp lí. Trục đứng ghi số quyển vở, bắt đầu từ 0 trong biểu đồ minh họa này. Vì số lớn nhất là 18, có thể chia các vạch 0, 3, 6, 9, 12, 15, 18. Các khoảng bằng nhau trên trục đều ứng với mức tăng 3 quyển.

Thang chia không chỉ có một lựa chọn đúng. Có thể dùng mỗi khoảng là 1 quyển nếu giấy đủ rộng, hoặc chọn thang khác và biểu diễn chính xác các mức ở giữa. Điều bắt buộc là nhất quán trong cách đọc và không đổi tỉ lệ tùy từng cột để vừa trang giấy.

Bước 2. Dựng các cột đúng mức

Vẽ bốn cột có chiều rộng bằng nhau, chân cột cùng nằm tại mức 0. Cột A đạt 12, cột B đạt 18, cột C đạt 9, cột D đạt 15. Với thang mỗi khoảng là 3, các cột lần lượt cao 4, 6, 3 và 5 khoảng. Giữ khoảng cách giữa các cột đủ rõ để người đọc không nhầm các nhóm.

Không làm cột B rộng hơn chỉ vì B có số vở nhiều hơn. Ở biểu đồ đang học, giá trị được thể hiện theo mức chiều cao, không phải diện tích của hình chữ nhật. Cột có chiều rộng khác nhau có thể gây ấn tượng thị giác sai dù mức đầu cột vẫn đúng.

Bước 3. Hoàn thiện và đối chiếu

Đặt tên biểu đồ, ghi đơn vị, tên nhóm và các vạch số rõ ràng. Có thể ghi số ngay trên đầu từng cột để hỗ trợ đọc, nhưng các số đó phải khớp vị trí cột. Cuối cùng, lần lượt đối chiếu A, B, C, D với dữ liệu ban đầu, không chỉ kiểm tra cột cao nhất.

Biểu đồ cột số quyển vở giả định: nhóm A 12, B 18, C 9, D 15; trục đứng từ 0 đến 18, mỗi vạch tăng 3 quyển
Dữ liệu giả định: A có 12, B có 18, C có 9, D có 15 quyển vở. Thang chia đều, mỗi khoảng tương ứng 3 quyển.

Đọc và nhận xét bằng số, không chỉ bằng cảm giác

Từ biểu đồ, B góp nhiều nhất với 18 quyển; C góp ít nhất với 9 quyển. Tổng số vở là \(12+18+9+15=54\) quyển. B nhiều hơn C là \(18-9=9\) quyển và bằng hai lần C vì \(18\div9=2\). “Hơn 9” và “gấp 2” là hai cách so sánh khác nhau.

Gộp A với D được 12 + 15 = 27 quyển; gộp B với C được 18 + 9 = 27 quyển. Hai nhóm ghép bằng nhau dù từng cột riêng lẻ khác nhau. Vì vậy không nên đoán kết quả so sánh hai tổng chỉ từ một cột nổi bật.

Không thể từ số vở đóng góp kết luận nhóm B đông người nhất hoặc mọi thành viên B đều góp nhiều nhất. Đề không cho số người và phần đóng góp từng người. Một nhận xét đúng phải nói rõ đối tượng, đại lượng và phạm vi mà biểu đồ thực sự cung cấp.

Số 0, giá trị âm và trục rút gọn

Nếu một đối tượng có giá trị 0, vẫn ghi tên đối tượng đó. Trong biểu đồ có gốc 0, cột có chiều cao bằng 0 nên không có phần hình chữ nhật nhô lên. Không nhìn thấy một cột cao chưa đủ để kết luận thiếu dữ liệu; cần đọc xem giá trị được ghi là 0 hay chưa được cung cấp.

Một số đại lượng có thể mang giá trị âm. Ví dụ bài toán giả định về chênh lệch thu và chi có các giá trị −4, −1, 3 triệu đồng. Khi vẽ với mức 0 làm mốc, hai cột âm kéo xuống phía dưới, cột dương kéo lên phía trên. Không đổi −4 thành 4 chỉ để tất cả cột cùng hướng.

Sách cũng giới thiệu biểu đồ có phần trục được rút gọn. Khi gặp kiểu đó, phải đọc nhãn và dấu thể hiện cách chia trục, không so tỉ số bằng chiều dài nhìn thấy của các cột. Chẳng hạn giá trị 40 không trở thành gấp đôi 30 chỉ vì phần cột nhìn thấy có vẻ dài gấp đôi. Trong các bài tự vẽ ở đây, dùng trục chia đều từ 0 để dễ kiểm tra.

Biểu đồ thanh ngang cũng có thể biểu diễn cùng dữ liệu. Khi ấy tên đối tượng thường nằm theo chiều dọc và mức số liệu được đọc theo chiều ngang. Dù đổi hướng trình bày, các giá trị và đơn vị vẫn phải giữ nguyên. Không lấy quy tắc “cột cao nhất” áp dụng nguyên lời cho mọi biểu đồ thanh ngang.

Bài tập tự luyện

Bài 1. Đọc biểu đồ minh họa

Dùng biểu đồ bốn nhóm A, B, C, D ở trên.

a) Nhóm nào có nhiều vở nhất, nhóm nào có ít vở nhất?

b) Nhóm D nhiều hơn nhóm A bao nhiêu quyển?

c) Tổng hai nhóm A và C bằng bao nhiêu? Tổng đó lớn hơn số vở nhóm B bao nhiêu quyển?

Bài 2. Tự chọn thang chia

Dữ liệu giả định về số chậu cây ở ba khu P, Q, R lần lượt là 8, 14, 10 chậu.

a) Nếu mỗi khoảng trên trục đứng ứng với 2 chậu, mỗi cột cao bao nhiêu khoảng tính từ 0?

b) Vẽ biểu đồ cột có đủ tên, đơn vị và nhãn các khu.

c) Nêu một cách kiểm tra biểu đồ vừa vẽ bằng dữ liệu ban đầu.

Bài 3. Cột bằng 0 vẫn mang thông tin

Một bảng giả định ghi số tấm thiệp hoàn thành trong bốn buổi: buổi 1 có 6, buổi 2 có 0, buổi 3 có 9, buổi 4 có 3.

a) Tổng bốn buổi có bao nhiêu tấm thiệp?

b) Buổi nào không hoàn thành tấm thiệp nào?

c) Có nên xóa tên buổi 2 khỏi trục ngang khi vẽ biểu đồ không?

Bài 4. Đọc đúng thông tin về thời gian

Số lượt mượn sách giả định của bốn tuần liên tiếp là 20, 26, 24, 30 lượt.

a) Tuần nào có nhiều lượt mượn nhất?

b) Số lượt mượn có tăng ở mọi bước từ tuần trước sang tuần sau không?

c) Tuần 4 nhiều hơn tuần 1 bao nhiêu lượt? Có thể chắc chắn tuần 5 sẽ nhiều hơn 30 lượt không?

Bài 5. Giá trị âm có ý nghĩa

Trong bài toán giả định, chênh lệch thu trừ chi của ba đợt là −4, −1, 3 triệu đồng. Giá trị âm nghĩa là thu ít hơn chi.

a) Các cột nào nằm dưới mức 0 nếu vẽ biểu đồ theo quy ước đã nêu?

b) Đợt nào có giá trị chênh lệch lớn nhất?

c) Tổng chênh lệch của ba đợt bằng bao nhiêu triệu đồng?

Lời giải và kiểm tra

Bài 1

a) B nhiều nhất với 18 quyển, C ít nhất với 9 quyển. Đối chiếu cả bốn giá trị 12, 18, 9, 15 để chắc chắn không bỏ sót một nhóm. Màu của cột không quyết định thứ hạng.

b) D nhiều hơn A là 15 − 12 = 3 quyển. Trên biểu đồ, hai mức chênh nhau một khoảng chia, mà mỗi khoảng là 3 quyển. Hai cách kiểm tra bằng số và bằng thang chia cho cùng kết quả.

c) A và C có 12 + 9 = 21 quyển. Tổng này lớn hơn B là \(21-18=3\) quyển. Cần tính tổng trước rồi mới so sánh, không lấy riêng cột C thấp hơn B để kết luận cả hai nhóm cũng ít hơn B.

Bài 2

a) P cao 8 : 2 = 4 khoảng, Q cao 14 : 2 = 7 khoảng, R cao 10 : 2 = 5 khoảng. Các con số 4, 7, 5 là số khoảng trên giấy, không phải số chậu cây. Số chậu vẫn là 8, 14, 10.

b) Trục ngang ghi P, Q, R; trục đứng ghi “Số chậu cây” và các vạch 0, 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14. Vẽ ba cột cùng rộng đạt lần lượt các mức 8, 14, 10. Tên phù hợp là “Số chậu cây ở ba khu, dữ liệu giả định”.

c) Đọc ngược mức đầu từng cột và so với bảng. Có thể kiểm tra thêm thứ tự P thấp hơn R, R thấp hơn Q và tổng 8 + 14 + 10 = 32 chậu. Tổng đúng chỉ là kiểm tra bổ sung, không thay cho đối chiếu từng cột vì hai lỗi có thể bù nhau.

Bài 3

a) Tổng bằng 6 + 0 + 9 + 3 = 18 tấm thiệp. Số 0 không làm tăng tổng nhưng vẫn là một kết quả đã được ghi nhận trong phạm vi bốn buổi.

b) Buổi 2 không hoàn thành tấm nào vì giá trị được cho là 0. Không suy ra rằng buổi đó không có ai làm việc; có thể công việc chưa hoàn thành. Biểu đồ chỉ cung cấp số sản phẩm hoàn thành.

c) Không nên xóa tên buổi 2. Giữ đủ bốn nhãn và ghi 0 giúp phân biệt giá trị bằng 0 với một buổi bị bỏ sót hoặc chưa thu thập dữ liệu. Không dựng một cột có chiều cao dương chỉ để người đọc dễ nhìn thấy.

Bài 4

a) Tuần 4 có nhiều lượt mượn nhất, bằng 30 lượt. Đại lượng là lượt mượn, không phải số người mượn khác nhau; một người có thể có nhiều lượt nếu quy tắc ghi nhận cho phép.

b) Không. Từ tuần 1 sang tuần 2 tăng 6 lượt, từ tuần 2 sang tuần 3 giảm 2 lượt, rồi từ tuần 3 sang tuần 4 tăng 6 lượt. Câu “tăng ở mọi tuần” sai dù giá trị cuối lớn hơn giá trị đầu.

c) Tuần 4 nhiều hơn tuần 1 là 30 − 20 = 10 lượt. Chưa thể chắc chắn tuần 5 vượt 30 vì biểu đồ chỉ cho bốn tuần đã xét. Một dự đoán cần được phân biệt với một kết quả đã quan sát.

Bài 5

a) Cột đợt 1 và đợt 2 nằm dưới mức 0 vì giá trị lần lượt là −4 và −1. Cột đợt 3 lên phía trên vì 3 là số dương. Chiều dài phần cột âm thể hiện độ lớn của mức âm theo thang chia.

b) Đợt 3 có giá trị lớn nhất là 3 triệu đồng. Thứ tự các giá trị là −4 < −1 < 3. Không chọn đợt 1 chỉ vì phần cột kéo xuống có độ dài 4 đơn vị, lớn hơn độ dài 3 của cột dương.

c) Tổng bằng −4 + (−1) + 3 = −2 triệu đồng. Theo ý nghĩa đề bài, cộng cả ba đợt thì thu ít hơn chi 2 triệu đồng. Đây là phép tính trong tình huống giả định, không phải báo cáo tài chính thực tế.

Tự kiểm tra bài vẽ trước khi kết thúc

Hãy kiểm tra lần lượt tên biểu đồ, nhãn đối tượng, đơn vị, vạch số, chiều rộng cột và mức đầu cột. Nếu biểu đồ có dữ liệu âm, kiểm tra cả phía trên và phía dưới mức 0. Nếu có một giá trị bằng 0, đảm bảo người đọc không nhầm nó với dữ liệu chưa biết.

Khi viết nhận xét, ghi một câu nêu kết quả và một phép tính hoặc số liệu làm căn cứ. Tránh những kết luận như “nhóm này chăm nhất” khi chỉ có số sản phẩm, hoặc “tuần sau chắc chắn tăng” khi chưa có dữ liệu tuần sau. Đọc biểu đồ tốt là đọc đúng cả điều nó cho biết và điều nó chưa cho biết.

Bài liền kề

Bài trước: Bài 39. Bảng thống kê và biểu đồ tranh.

Bài sau: Bài 41. Biểu đồ cột kép.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗