Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 6 · Tin giáo dục

Toán 6 Bài 41: Biểu đồ cột kép

Học đọc và vẽ biểu đồ cột kép trong Bài 41 Toán 6 Kết nối tri thức. Phân biệt hai dãy, so sánh chênh lệch và tổng, kèm hình cùng lời giải từng ý.

Ba cách đọc cột kép: xem chú giải, so hai cột cùng nhóm, theo dõi cùng loại qua các nhóm

Biểu đồ cột kép đặt hai cột cạnh nhau ở mỗi nhóm để so sánh hai dãy số liệu tương ứng. Muốn đọc đúng, trước tiên xem chú giải để biết mỗi màu hoặc kiểu nét biểu diễn dãy nào, sau đó đọc hai cột trong cùng một nhóm theo cùng đơn vị và thang chia. Không cộng hai cột ngay nếu câu hỏi chỉ yêu cầu so sánh chúng.

Bài 41 Biểu đồ cột kép thuộc SGK Toán 6 tập hai Kết nối tri thức của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, sau Bài 40 Biểu đồ cột và trước phần Luyện tập chung. Toàn bộ số liệu, tình huống và hình trong bài viết này được biên soạn giả định để luyện đọc, vẽ và phân tích. Chúng không phải kết quả khảo sát hoặc báo cáo của trường học thật.

Chuẩn bị và kết quả cần đạt

Em cần biết đọc bảng số liệu, xác định đơn vị và vẽ biểu đồ cột đơn. Chuẩn bị giấy kẻ ô, thước, bút chì cùng hai màu hoặc hai kiểu kí hiệu dễ phân biệt. Nếu chỉ dùng một bút, em có thể để một nhóm cột trắng và gạch chéo nhóm cột còn lại, đồng thời ghi chú giải rõ ràng.

Sau bài học, em cần đọc được từng dãy số liệu mà không đổi nhầm màu, so sánh trong cùng một nhóm, theo dõi một dãy qua nhiều nhóm và vẽ đúng các cặp cột. Em cũng cần phân biệt giá trị lớn nhất với chênh lệch lớn nhất, tổng lượt với số người khác nhau, nhận xét dữ liệu với suy đoán nguyên nhân.

Biểu đồ cột kép khác cột đơn ở đâu?

Giả sử một tủ sách ghi riêng số lượt mượn truyện và số lượt mượn sách khoa học trong từng tuần. Nếu vẽ hai biểu đồ rời, người đọc phải nhìn qua lại để so sánh cùng một tuần. Biểu đồ cột kép ghép hai cột của tuần đó thành một cặp, giúp nhìn ra loại nào có nhiều lượt hơn.

Trong cách vẽ đang học, hai cột cùng bắt đầu ở mức 0 và đứng cạnh nhau, không xếp chồng. Chiều cao từng cột biểu diễn giá trị riêng của dãy tương ứng. Vì vậy cột cao 12 bên cạnh cột cao 8 không có nghĩa đỉnh cột thứ hai phải nằm ở mức 20. Mức 20 chỉ là tổng nếu bài yêu cầu cộng hai giá trị.

Hai dãy cần được biểu diễn trong bối cảnh so sánh phù hợp. Ví dụ số lượt mượn của hai loại sách đều dùng đơn vị lượt, nên có thể đọc theo cùng một trục. Không tự đặt số quyển sách và số phút đọc lên một trục chung rồi so chiều cao, vì hai đại lượng có đơn vị khác nhau.

Ví dụ xuyên suốt: hai loại sách trong bốn tuần

Xét dữ liệu giả định: tuần 1 có 12 lượt mượn truyện và 8 lượt mượn sách khoa học; tuần 2 có 18 và 14 lượt; tuần 3 có 16 và 16 lượt; tuần 4 có 20 và 12 lượt. Mỗi lượt trong bài được xếp vào đúng một trong hai loại sách, không tính trùng giữa hai loại.

Dãy truyện là 12, 18, 16, 20. Dãy sách khoa học là 8, 14, 16, 12. Việc chép thành hai dãy riêng giúp kiểm tra không tráo số khi chuyển sang hình. Cả hai dãy đều có bốn giá trị tương ứng bốn tuần; thiếu một giá trị phải được xử lí rõ, không tự xem là 0.

Cách vẽ biểu đồ cột kép từng bước

Bước 1. Vẽ trục và thống nhất thang chia

Trục ngang ghi tuần 1, tuần 2, tuần 3, tuần 4 theo đúng thứ tự. Trục đứng ghi số lượt mượn. Với dữ liệu lớn nhất là 20, có thể chia các vạch 0, 4, 8, 12, 16, 20 và dùng các vị trí giữa hai vạch để biểu diễn 14 hoặc 18. Các khoảng bằng nhau trên trục phải thể hiện cùng một mức tăng.

Nếu chưa quen đặt giá trị giữa vạch, em có thể chọn mỗi khoảng là 2 lượt. Khi đó 14 và 18 đều nằm trên vạch. Cả hai lựa chọn đều dùng được nếu biểu diễn chính xác. Không dùng mỗi ô là 2 lượt cho truyện nhưng mỗi ô là 4 lượt cho sách khoa học trên cùng một trục.

Bước 2. Dựng từng cặp cột

Tại tuần 1, dựng cột truyện đạt mức 12 và cột sách khoa học đạt mức 8. Làm tương tự cho ba tuần còn lại. Các cột có chiều rộng bằng nhau; khoảng cách giữa hai cột trong một cặp nên nhỏ hơn khoảng cách giữa hai cặp để người đọc nhận ra nhóm dễ dàng.

Giữ thứ tự hai loại nhất quán: chẳng hạn cột trái luôn là truyện, cột phải luôn là sách khoa học. Tuần 3 có hai giá trị bằng 16 nên hai cột cao bằng nhau, nhưng vẫn giữ hai cột riêng. Không gộp thành một cột 32 nếu mục tiêu vẫn là so sánh từng loại.

Bước 3. Thêm chú giải và kiểm tra ngược

Dùng màu xanh cho truyện, màu cam cho sách khoa học và ghi chú giải. Đặt tên biểu đồ, ghi đơn vị, các nhãn tuần và có thể thêm số trên đầu cột. Sau khi vẽ, đọc lần lượt cả tám cột rồi đối chiếu với tám số trong bảng, không chỉ kiểm tra tổng cuối cùng.

Biểu đồ cột kép giả định: truyện 12, 18, 16, 20 và sách khoa học 8, 14, 16, 12 lượt trong tuần 1 đến tuần 4; có chú giải hai màu
Hai dãy dùng chung đơn vị lượt mượn. Cột trái màu xanh là truyện; cột phải màu cam là sách khoa học. Tuần 3 có hai cột cùng đạt 16.

Ba cách đọc, ba câu hỏi khác nhau

Đọc trong từng cặp để so sánh hai loại ở cùng một tuần. Ở tuần 1, truyện nhiều hơn sách khoa học \(12-8=4\) lượt. Tuần 2 chênh 4 lượt, tuần 3 bằng nhau và tuần 4 chênh 8 lượt. Chênh lệch lớn nhất nằm ở tuần 4, không phải cứ chọn tuần có một cột bất kì trông nổi bật.

Đọc một màu qua các tuần để xem dãy ấy thay đổi thế nào. Lượt mượn truyện tăng từ 12 lên 18, giảm xuống 16 rồi tăng lên 20. Vì có bước giảm từ tuần 2 sang tuần 3, không được viết “truyện tăng ở mọi tuần”. Sách khoa học tăng từ 8 lên 14 rồi 16, sau đó giảm về 12.

Đọc và tính tổng khi cần so sánh cả giai đoạn. Truyện có \(12+18+16+20=66\) lượt, sách khoa học có \(8+14+16+12=50\) lượt. Truyện nhiều hơn 16 lượt trong bốn tuần. Tổng hai loại là 116 lượt, nhưng không thể kết luận có 116 người khác nhau vì một người có thể mượn nhiều lần.

Những kết luận biểu đồ chưa cho phép

Tuần 4 có 20 lượt mượn truyện không chứng minh 20 học sinh riêng biệt đã mượn. Nó cũng không chứng minh một chương trình quảng bá nào làm số lượt tăng, vì bài không cung cấp thông tin về chương trình hoặc các yếu tố khác. Biểu đồ cho biết điều được ghi nhận, không tự xác định nguyên nhân.

Hai cột cao bằng nhau chỉ cho biết hai giá trị bằng nhau ở nhóm đang xét. Không có nghĩa hai dãy bằng nhau ở mọi nhóm hoặc có tổng bằng nhau. Tương tự, một dãy có tổng lớn hơn vẫn có thể thấp hơn dãy còn lại ở một vài thời điểm; cần xem từng cặp nếu câu hỏi dùng từ “luôn”.

Biểu đồ thanh ngang kép cũng có thể trình bày hai dãy tương ứng. Khi đó đọc độ dài theo trục số nằm ngang và kiểm tra chú giải như bình thường. Với các biểu đồ dùng thang chia khác hoặc có rút gọn trục, hãy đọc giá trị ghi trên trục thay vì suy tỉ số chỉ từ chiều dài nhìn thấy.

Bài tập tự luyện

Bài 1. Đọc đúng cặp cột

Sử dụng biểu đồ hai loại sách ở trên.

a) Tuần 2 có bao nhiêu lượt mượn ở mỗi loại?

b) Tuần nào hai loại có số lượt bằng nhau?

c) Tuần nào truyện nhiều hơn sách khoa học nhiều nhất? Chênh lệch bao nhiêu lượt?

Bài 2. Tính tổng và không đếm nhầm người

a) Tính tổng lượt mượn của cả hai loại trong tuần 2.

b) Tính tổng lượt mượn của cả hai loại trong tuần 3. So sánh với tuần 2.

c) Từ tổng lượt mượn, có xác định được số người mượn khác nhau trong hai tuần đó không?

Bài 3. Vẽ một biểu đồ mới

Trong dữ liệu giả định, ba nhóm A, B, C làm thiệp ở hai buổi. Buổi 1 lần lượt hoàn thành 6, 10, 8 tấm; buổi 2 lần lượt hoàn thành 8, 6, 8 tấm.

a) Viết từng cặp số cần biểu diễn tại A, B, C.

b) Vẽ biểu đồ cột kép với mỗi khoảng trên trục đứng ứng với 2 tấm thiệp.

c) Nhóm nào hoàn thành nhiều thiệp hơn ở buổi 2, nhóm nào ít hơn, nhóm nào bằng nhau?

Bài 4. Chênh lệch lớn nhất không phải cột lớn nhất

Hai loại sản phẩm giả định P và Q có số lượng tại ba điểm X, Y, Z. Tại X là 30 và 28; tại Y là 24 và 16; tại Z là 18 và 12. Hai số trong mỗi cặp lần lượt thuộc P và Q.

a) Điểm nào có số lượng P lớn nhất?

b) Tính chênh lệch P trừ Q ở từng điểm.

c) Điểm có chênh lệch lớn nhất có trùng điểm có P lớn nhất không?

Bài 5. Phát hiện lỗi biểu diễn

a) Chú giải ghi màu xanh là buổi 1, nhưng ở riêng nhóm C người vẽ dùng màu xanh cho buổi 2. Biểu đồ sai ở đâu?

b) Hai số của một cặp là 6 và 8, nhưng người vẽ đặt cột thứ hai lên trên cột thứ nhất để đỉnh đạt 14. Đó có đúng cách vẽ cột kép cạnh nhau đang học không?

c) Một giá trị chưa được thu thập. Có nên tự vẽ cột 0 và ghi rằng đối tượng không có sản phẩm không?

Lời giải từng ý

Bài 1

a) Tuần 2 có 18 lượt mượn truyện và 14 lượt mượn sách khoa học. Cần đọc đúng cặp mang nhãn tuần 2 và đối chiếu màu với chú giải. Nếu đổi hai số cho nhau, phép tính sau đó có thể đúng nhưng nhận xét về từng loại sẽ sai.

b) Tuần 3, hai loại cùng có 16 lượt. Hai cột cao bằng nhau trên cùng thang chia biểu diễn hai giá trị bằng nhau. Kết luận này chỉ áp dụng cho tuần 3, không suy rộng sang các tuần khác.

c) Các chênh lệch lần lượt là 4, 4, 0, 8 lượt. Tuần 4 có chênh lệch lớn nhất, bằng 8 lượt. Có thể kiểm tra trực tiếp 20 − 12 = 8 và so với ba kết quả còn lại.

Bài 2

a) Tuần 2 có 18 + 14 = 32 lượt mượn. Phép cộng hợp lí vì mỗi lượt thuộc đúng một loại trong mô hình đã nêu và cả hai giá trị dùng cùng đơn vị lượt.

b) Tuần 3 có \(16+16=32\) lượt, bằng tổng tuần 2. Hai tuần có tổng bằng nhau nhưng phân bố giữa hai loại khác nhau: tuần 2 là 18 và 14, tuần 3 là 16 và 16.

c) Không xác định được. Số lượt có thể gồm nhiều lần mượn của cùng một người. Muốn biết số người khác nhau phải có dữ liệu riêng phù hợp, không chỉ cộng chiều cao các cột rồi đổi đơn vị từ lượt thành người.

Bài 3

a) Cặp tại A là 6 và 8; tại B là 10 và 6; tại C là 8 và 8. Trong mỗi cặp, giữ thứ tự buổi 1 trước, buổi 2 sau. Không ghép 6 của A với 10 của B vì đó không phải hai buổi của cùng một nhóm.

b) Trục ngang ghi A, B, C; trục đứng ghi số tấm thiệp và các vạch 0, 2, 4, 6, 8, 10. Cặp A cao 3 và 4 khoảng; cặp B cao 5 và 3 khoảng; cặp C cao 4 và 4 khoảng. Vẽ cột cùng rộng và chú giải rõ hai buổi.

c) A tăng từ 6 lên 8, nhiều hơn 2 tấm. B giảm từ 10 xuống 6, ít hơn 4 tấm. C giữ nguyên 8 tấm. Không mô tả cả ba nhóm đều tăng chỉ vì có một cặp cột bên phải cao hơn bên trái.

Bài 4

a) X có P lớn nhất, bằng 30 sản phẩm. Đây là câu hỏi chỉ xét dãy P, nên so sánh ba số 30, 24, 18 mà chưa cần dùng dãy Q.

b) Tại X, chênh lệch là 30 − 28 = 2. Tại Y, chênh lệch là 24 − 16 = 8. Tại Z, chênh lệch là 18 − 12 = 6. Các kết quả cùng đơn vị sản phẩm nên có thể so sánh trực tiếp.

c) Không trùng. Y có chênh lệch lớn nhất là 8, còn X có số lượng P lớn nhất là 30. Câu hỏi về hiệu hai giá trị khác câu hỏi về giá trị lớn nhất của một dãy.

Bài 5

a) Biểu đồ vi phạm tính nhất quán của chú giải. Cùng một màu phải mang cùng ý nghĩa trong toàn bộ hình. Cần sửa màu hoặc vị trí dữ liệu ở nhóm C cho khớp quy ước chung, rồi kiểm tra lại các số đi cùng.

b) Không đúng. Với cột kép cạnh nhau, hai cột đều có chân ở mức 0 và đạt riêng mức 6, mức 8. Xếp chồng để đạt 14 là cách tổ chức khác, không thể giữ nguyên cách đọc cột kép đang hướng dẫn.

c) Không. Chưa có dữ liệu khác với biết giá trị bằng 0. Phải ghi rõ còn thiếu và bổ sung sau khi xác minh. Vẽ 0 rồi kết luận không có sản phẩm sẽ biến điều chưa biết thành một thông tin không có căn cứ.

Tự kiểm tra trước khi nộp bài

Hãy chỉ vào từng cột và đọc thành câu gồm đối tượng, dãy dữ liệu, giá trị, đơn vị. Nếu một câu không đọc được vì thiếu chú giải hoặc nhãn trục, biểu đồ cần được bổ sung. Sau đó kiểm tra cả từng cặp và từng màu xuyên suốt để phát hiện đảo nhầm dữ liệu.

Khi nhận xét, phân biệt “trong một nhóm”, “ở mọi nhóm” và “tổng cả giai đoạn”. Viết phép tính khi cần so chênh lệch hoặc tổng. Chỉ kết luận trong phạm vi số liệu đã cho; không biến một biểu đồ đẹp thành bằng chứng cho nguyên nhân, chất lượng hay dự báo chưa được kiểm chứng.

Bài liền kề

Bài trước: Bài 40. Biểu đồ cột.

Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 41.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗