Bài tập cuối chương VIII giúp em nối các kiến thức về điểm, đường thẳng, tia, đoạn thẳng, trung điểm và góc. Muốn giải chắc chắn, cần phân biệt thông tin về vị trí với thông tin về độ dài hoặc số đo. Hình đẹp không thay thế giả thiết; một phép tính đúng cũng chưa chứng minh được điểm nằm giữa hay hai tia đối nhau. Bộ câu hỏi dưới đây yêu cầu mỗi kết luận đi kèm căn cứ cụ thể.
Phần này thuộc Toán lớp 6 tập hai Kết nối tri thức với cuộc sống, sau Luyện tập chung tiếp nối Bài 37 và trước chương IX, mở đầu bằng Bài 38. Dữ liệu và thu thập dữ liệu. Nội dung ôn tập bao quát Bài 32 đến Bài 37, rộng hơn phần luyện góc ngay trước đó. Các bài tập đều được biên soạn mới, không phải đề kiểm tra chính thức hoặc bản sao bài trong sách giáo khoa.
1. Bản đồ kiến thức cần kết nối
Khi đề nói một điểm thuộc đường thẳng, em cần kiểm tra vị trí trên đúng đường được gọi tên. Khi đề nói ba điểm thẳng hàng, cần xác định chúng cùng thuộc một đường thẳng. Hai đường thẳng phân biệt cắt nhau có một điểm chung; hai đường thẳng song song không có điểm chung. Không được gọi hai cách đặt tên của cùng một đường thẳng là hai đường phân biệt rồi đếm thêm một giao điểm.
Với tia, chữ đầu trong tên hai chữ là gốc. Hai tia đối nhau cần chung gốc và đi về hai phía trên cùng một đường thẳng. Với đoạn thẳng, hai đầu mút cùng toàn bộ các điểm ở giữa xác định hình đang xét. Hai tên AB và BA chỉ cùng một đoạn, nhưng hai tia AB và BA có gốc khác nhau. Đọc đúng loại hình trước khi thao tác giúp tránh dùng quy tắc của đoạn cho tia.
Trung điểm đòi hỏi nằm giữa và cách đều hai đầu mút. Góc đòi hỏi hai tia chung gốc, còn điểm trong của góc không nằm trên cạnh hoặc đỉnh. Độ dài đoạn và số đo góc là hai loại đại lượng khác nhau: xentimét dùng cho độ dài, độ dùng cho góc. Không suy ra góc lớn hơn chỉ vì nét cạnh được vẽ dài hơn, cũng không suy ra trung điểm chỉ vì một điểm trông gần giữa hình.
2. Cách dùng bộ bài tự đánh giá
Hãy làm từng câu trên giấy trước khi xem lời giải. Với mỗi ý, ghi ba dòng ngắn: dữ kiện cần dùng, kết luận hoặc phép tính, cách kiểm tra. Nếu chưa đủ thông tin, nói rõ thông tin nào còn thiếu thay vì đoán. Khi đối chiếu đáp án, đánh dấu riêng lỗi đọc hình, lỗi điều kiện, lỗi tính toán và lỗi đơn vị. Những nhóm lỗi này cần cách ôn khác nhau, không nên chỉ cộng số câu sai rồi học lại toàn bộ chương.
Hai hình trong bài đều có mô tả bằng lời. Độ dài hoặc số đo ghi trong đề là dữ kiện chính xác của mô hình; không yêu cầu đo hình trên màn hình điện thoại. Nếu tự vẽ lại bằng tay, em có thể dùng thước để kiểm tra hình mình dựng, nhưng không thay dữ kiện đề bằng một kết quả đo lệch. Các đường thẳng và tia còn kéo dài ra ngoài phần nét có thể nhìn thấy trên trang.
3. Câu một: đường thẳng và quan hệ thuộc
Cho hai đường thẳng phân biệt d và e cắt nhau tại O. A và B là hai điểm phân biệt trên d, đều khác O. C thuộc e, C khác O.
a) C có thuộc d không? Giải thích.
b) Đường thẳng AB có phải là một đường khác d không?
c) Có thể kết luận O nằm giữa A và B chỉ từ các dữ kiện trên không?
Lời giải
a) C không thuộc d. Nếu C cũng thuộc d thì d và e có hai điểm chung phân biệt O và C, trái với việc chúng là hai đường thẳng phân biệt cắt nhau. Dữ kiện C khác O là điều kiện quan trọng trong lập luận này.
b) Không. Qua hai điểm phân biệt A và B có một đường thẳng, mà d đã đi qua cả hai, nên đường thẳng AB chính là d. Tên AB không tạo thêm một đường mới để đưa vào danh sách giao điểm.
c) Chưa thể kết luận. A, B và O cùng trên d nhưng chưa có thứ tự các điểm. A và B có thể cùng phía hoặc khác phía đối với O. Muốn biết O nằm giữa hay không cần thêm dữ kiện vị trí.
4. Câu hai: thứ tự, tia và đoạn
Cho bốn điểm A, B, C, D phân biệt thẳng hàng theo thứ tự A, B, C, D. Các câu hỏi ở phần này chưa dùng số đo.
a) Những điểm có tên nào nằm giữa A và D?
b) Tia BC trùng tia nào trong hai tia BD và BA? Tia nào đối với BC?
c) Có bao nhiêu đoạn thẳng khác nhau có hai đầu mút là hai trong bốn điểm đã cho? Liệt kê.
Lời giải
a) B và C đều nằm giữa A và D. Không chọn A hoặc D vì chúng là hai đầu dùng để xác định vị trí. Một cặp đầu mút có thể có nhiều điểm đã đặt tên nằm giữa, không chỉ một điểm.
b) BC trùng BD vì cùng gốc B và C, D cùng phía đối với B. BC đối BA vì A, C khác phía đối với B trên một đường thẳng. Hai nhận xét đều phải giữ nguyên gốc B.
c) Có sáu đoạn: AB, AC, AD, BC, BD, CD. Không đếm BA thêm lần nữa vì BA cùng đoạn với AB. Có thể kiểm tra bằng cách liệt kê ba đoạn bắt đầu từ A, hai đoạn mới từ B và một đoạn mới từ C.
5. Câu ba: trung điểm kết hợp cộng độ dài
Tiếp tục thứ tự A, B, C, D trên một đường thẳng. Cho AB bằng BC bằng 4 cm và CD bằng 6 cm. E là trung điểm của CD. Hình dưới minh họa đúng thứ tự và các độ dài được cho.
Đọc thứ tự trước, sau đó mới chọn những đoạn cần cộng.
a) B có phải trung điểm của AC không?
b) Tính CE và ED.
c) Tính BE và AD, rồi kiểm tra nhận xét của một bạn: “BE không bằng nửa AD”.
Lời giải
a) Có. B nằm giữa A và C theo thứ tự đã cho; AB bằng BC bằng 4 cm. Cả điều kiện vị trí và điều kiện độ dài đều được đáp ứng, nên B là trung điểm của AC.
b) E là trung điểm của CD nên CE bằng ED bằng CD chia hai. Mỗi đoạn dài 6 chia 2 bằng 3 cm. Điểm E nằm giữa C và D, vì vậy thứ tự đầy đủ là A, B, C, E, D.
c) BE bằng BC cộng CE bằng 4 cộng 3 bằng 7 cm. AD bằng AB cộng BC cộng CD bằng 4 cộng 4 cộng 6 bằng 14 cm. Do đó BE thực ra bằng nửa AD. Nhận xét của bạn là sai; kết quả tính toán cung cấp căn cứ để bác bỏ, thay vì tạo lý do bảo vệ một kết luận không đúng.
6. Câu bốn: góc, điểm trong và số đo
Cho Ox và Oy là hai tia đối nhau. Tia Oz nằm ở phía trên đường thẳng xy. Số đo cho trước: góc xOz bằng \(60^{\circ}\), góc zOy bằng \(120^{\circ}\). M nằm trong góc xOz; N khác O nằm trên Oz. Hình minh họa không bổ sung dữ kiện về khoảng cách.
a) Chỉ ra góc bẹt có đỉnh O trong hình.
b) Phân loại góc xOz và zOy rồi so sánh số đo.
c) M và N có đều là điểm trong của góc xOz không?
Lời giải
a) Góc xOy là góc bẹt vì hai cạnh Ox và Oy đối nhau. Cũng có thể gọi góc ấy là yOx. Đây là hai tên của cùng cặp tia, không phải hai góc bẹt khác nhau để đếm riêng.
b) Góc xOz nhọn vì \(60^{\circ}\) nằm giữa \(0^{\circ}\) và \(90^{\circ}\). Góc zOy tù vì \(120^{\circ}\) nằm giữa \(90^{\circ}\) và \(180^{\circ}\). Vì 60 nhỏ hơn 120 nên góc xOz nhỏ hơn góc zOy. Không cần so chiều dài nét vẽ hai cạnh.
c) Không. M là điểm trong theo giả thiết; N nằm trên cạnh Oz nên không là điểm trong. Dữ kiện N khác O xác định N ở trên tia ngoài gốc, nhưng dù chọn gốc O thì O cũng không là điểm trong.
7. Câu năm: tìm dữ kiện còn thiếu
Mỗi ý sau là một nhận xét độc lập. Hãy cho biết nhận xét có đủ căn cứ không, rồi sửa ngắn gọn nếu cần.
a) “P cách A và B bằng nhau nên P là trung điểm của AB.”
b) “Hai tia UV và VU có hướng ngược nhau nên là hai tia đối nhau”, với U khác V.
c) “Góc đo được \(92^{\circ}\) trông gần vuông, nên ghi là góc vuông.”
Lời giải
a) Chưa đủ. Cần thêm P nằm giữa A và B. Một điểm ở ngoài đường thẳng AB vẫn có thể cách đều A, B, nên điều kiện bằng nhau về khoảng cách không tự đảm bảo vị trí trung điểm.
b) Sai. UV có gốc U, VU có gốc V, mà U khác V nên hai tia không chung gốc. Muốn có tia đối của UV, phải giữ gốc U rồi chọn hướng ngược lại trên đường thẳng UV.
c) Sai nếu số đo \(92^{\circ}\) được cho chính xác. Góc ấy lớn hơn \(90^{\circ}\) và nhỏ hơn \(180^{\circ}\) nên là góc tù. Nếu đang thực hành và nghi đọc sai, cần đo lại, không được tự đổi số đã đọc thành \(90^{\circ}\) chỉ vì hình gần vuông.
8. Câu sáu: bài toán mô hình và đổi đơn vị
Một thanh giấy thẳng trong mô hình giả định có hai đầu K, L, dài 1,2 m. H là trung điểm của KL. Người làm mô hình đánh dấu thêm T nằm giữa K và H, cách K 25 cm. Không có yêu cầu về cân bằng vật nặng hoặc tính chất vật liệu.
a) Tính KH bằng xentimét.
b) Tính TH.
c) T có là trung điểm của KH không? Giải thích.
Lời giải
a) Đổi 1,2 m thành 120 cm. H là trung điểm của KL nên KH bằng 120 chia 2 bằng 60 cm. Đổi đơn vị trước giúp các phép tính tiếp theo dùng cùng xentimét.
b) T nằm giữa K và H nên KT cộng TH bằng KH. Do đó TH bằng 60 trừ 25 bằng 35 cm. Kiểm tra: 25 cộng 35 bằng 60 cm, phù hợp với độ dài KH.
c) Không. T nằm giữa K và H nhưng KT bằng 25 cm khác TH bằng 35 cm. Điểm giữa của KH phải cách mỗi đầu 30 cm; dấu T chưa đáp ứng điều kiện chia đều.
9. Tổng kết và cách sửa lỗi có hệ thống
Đừng bỏ qua việc kiểm tra nhận xét được đưa ra như Câu ba, ý cuối. Trong toán học, một nhận xét được đưa ra để kiểm tra không tự trở thành đúng. Khi tính được kết quả trái với câu hỏi, hãy kiểm lại dữ kiện, phép tính và tên đoạn. Nếu chúng vẫn nhất quán, cần nêu rõ phát biểu sai và đưa kết luận đúng. Đây là kỹ năng kiểm tra lời giải, không phải việc sửa tùy ý số liệu để vừa đáp án mong muốn.
Nếu thường sai câu về điểm và tia, hãy vẽ lại thứ tự bằng nét đơn giản rồi ghi gốc của mỗi tia. Nếu sai câu về trung điểm, hãy viết riêng hai điều kiện và đổi đơn vị trước. Nếu sai câu về góc, xác định hai cạnh rồi phân loại theo mốc số đo. Khi lời giải đã đúng, thử đọc lại mà không nhìn hình: nếu thiếu mô tả vị trí khiến kết luận không rõ, bổ sung một câu giải thích thay vì thêm một phép tính không cần thiết.
Sau bộ bài, em nên tự tạo một trường hợp mới bằng cách thay độ dài nhưng giữ thứ tự điểm, rồi kiểm tra nhận xét nào còn đúng và nhận xét nào phụ thuộc số. Chẳng hạn trung điểm vẫn cần hai phần bằng nhau, còn quan hệ tia đối nhau chỉ phụ thuộc vị trí. Tách được hai loại thông tin này là mục tiêu quan trọng của chương, trước khi chuyển sang những nhiệm vụ về dữ liệu và thu thập dữ liệu.
Nguồn và thứ tự học
Đối chiếu phạm vi với SGK Toán 6 tập hai của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Mục trước: Luyện tập chung sau Bài 37. Bài tiếp theo: Bài 38. Dữ liệu và thu thập dữ liệu, mở đầu chương IX.
Bài liền kề
Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 37.
Bài sau: Bài 38. Dữ liệu và thu thập dữ liệu.