Bài tập cuối chương IX Toán 6 Kết nối tri thức giúp em nối việc thu thập dữ liệu với biểu diễn, nhận xét và tính xác suất thực nghiệm. Khi giải, hãy xác định câu hỏi, kiểm tra phạm vi dữ liệu, chọn đúng số lượt rồi mới tính. Một biểu đồ đúng hoặc một phân số đúng chưa đủ nếu em đang trả lời nhầm đại lượng.
Theo SGK Toán 6 tập hai Kết nối tri thức của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, phần cuối chương IX đứng sau Luyện tập chung sau Bài 43, trước các hoạt động thực hành trải nghiệm. Bộ câu hỏi dưới đây do ClassOn biên soạn mới, không phải đề kiểm tra chính thức hoặc bản chép bài tập sách. Mọi số liệu thực hành đều là giả định, không phải khảo sát thật.
Cách sử dụng bộ ôn tập
Chuẩn bị giấy kẻ ô, thước và hai màu bút. Làm phần đề trước khi đọc lời giải. Với mỗi ý, ghi rõ kết quả và ít nhất một căn cứ: phép tính, điều kiện đề cho hoặc đặc điểm của dữ liệu. Không cần đo thời gian quá chặt; mục tiêu là tìm đúng chỗ cần ôn lại.
Chương này kết hợp hai nhóm nhiệm vụ. Nhóm thống kê hỏi cách thu thập, phân loại, kiểm tra và biểu diễn thông tin. Nhóm xác suất hỏi các kết quả có thể, sự kiện xảy ra và tỉ lệ sự kiện đã xảy ra trong những lượt được quan sát. Không dùng một công thức duy nhất để trả lời mọi câu hỏi có số liệu.
Ba điểm cần nhớ trước khi làm
Dữ liệu gồm cả thông tin không phải số liệu, chẳng hạn tên hoạt động. Muốn biết sở thích thì hỏi, muốn biết số đồ vật hiện có thì quan sát và đếm, muốn biết kết quả đã ghi trong một đợt trước thì đọc bản ghi phù hợp. Chọn phương pháp theo điều cần biết, không chọn chỉ vì cách ấy dễ thực hiện.
Biểu đồ phải có tên, nhãn và đơn vị; cột kép còn cần chú giải hai dãy. Giá trị bằng 0 khác dữ liệu chưa có. Khi tính tổng số lượt, không tự đổi kết quả thành số người khác nhau. Nếu mỗi người có thể xuất hiện nhiều lần, hai đại lượng đó không còn đồng nhất.
Xác suất thực nghiệm được tính bằng số lượt sự kiện xảy ra chia cho tổng số lượt thuộc phạm vi được xét, với tổng số lượt lớn hơn 0. Kết quả mô tả đợt quan sát ấy. Nó không tự chứng minh lần tiếp theo sẽ ra gì, không chứng minh các lượt độc lập và không mặc nhiên bằng tỉ lệ các vật trong túi.
Đề tự kiểm tra tổng hợp
Câu 1. Thu thập thông tin đúng mục đích
a) Muốn biết số chậu cây hiện có trong một sân nhỏ, em chọn cách thu thập nào?
b) Muốn biết một nhóm thích đọc truyện hay chơi cờ trong buổi sinh hoạt, em chọn cách nào và cần nói rõ điều gì về số phương án được chọn?
c) Muốn biết số lượt mượn sách trong tuần trước, quan sát người đang ở thư viện hôm nay có đủ không? Nêu nguồn phù hợp hơn.
Câu 2. Kiểm tra bảng khảo sát
Trong tình huống giả định, có 24 phiếu hợp lệ, mỗi phiếu chọn đúng một hoạt động. Bảng tổng hợp ghi đọc sách 9, chơi cờ 8, vẽ tranh 8.
a) Các tên hoạt động có phải số liệu không? Các số đếm có phải số liệu không?
b) Chỉ ra điểm không hợp lí trong bảng.
c) Có đủ căn cứ tự sửa số vẽ tranh từ 8 thành 7 không? Cần làm gì trước khi sửa?
Câu 3. Từ một dãy dữ liệu đến biểu đồ
Số chậu cây giả định được chăm sóc trong bốn buổi lần lượt là 4, 6, 2, 8 chậu. Mỗi buổi chỉ đếm số chậu được chăm sóc ít nhất một lần, nhưng cùng một chậu có thể được chăm sóc ở nhiều buổi.
a) Vẽ biểu đồ cột với trục đứng chia mỗi khoảng là 2 chậu.
b) Buổi nào có nhiều chậu được chăm sóc nhất? Buổi đó nhiều hơn buổi ít nhất bao nhiêu chậu?
c) Tổng bốn số bằng bao nhiêu? Có thể coi đó là số chậu khác nhau trong cả bốn buổi không?
Câu 4. Đọc hai dãy số liệu
Hai nhóm giả định A và B làm thiệp trong ba buổi. Nhóm A lần lượt hoàn thành 6, 10, 8 tấm; nhóm B lần lượt hoàn thành 8, 6, 10 tấm. Biểu đồ dưới đây biểu diễn đúng dữ liệu này.
a) Trong từng buổi, nhóm nào hoàn thành nhiều thiệp hơn?
b) Tổng mỗi nhóm hoàn thành bao nhiêu tấm? Hai tổng có bằng nhau không?
c) Có thể từ biểu đồ kết luận thành viên nhóm A khéo tay hơn thành viên nhóm B không? Giải thích.
Câu 5. Kết quả có thể và sự kiện
Một túi chỉ có các thẻ màu đỏ, xanh, vàng; mỗi màu có ít nhất một thẻ. Mỗi lượt lấy một thẻ, ghi màu rồi trả lại túi.
a) Liệt kê các kết quả có thể về màu.
b) Nếu một lượt lấy được vàng, sự kiện “không lấy đỏ” có xảy ra không?
c) Trong năm lượt giả định chưa thấy xanh, có thể kết luận màu xanh không thể xuất hiện ở lượt khác không?
Câu 6. Từ bảng lượt đến xác suất thực nghiệm
Với mô hình ở Câu 5, một đợt giả định có 30 lượt hợp lệ và được ghi đủ: đỏ 12 lượt, xanh 9 lượt, vàng 9 lượt.
a) Kiểm tra tổng số lượt và tính xác suất thực nghiệm của sự kiện lấy đỏ.
b) Tính xác suất thực nghiệm của sự kiện không lấy đỏ.
c) Có thể dùng kết quả ở ý a để khẳng định trong 10 lượt tiếp theo chắc chắn lấy đỏ đúng 4 lượt không?
Câu 7. Chọn hai vật, chỉ ghi loại
Hộp giả định có ba thẻ hình tròn và hai thẻ hình vuông. Lấy cùng lúc hai thẻ khác nhau; chỉ ghi hai loại hình, không phân biệt thứ tự hay từng thẻ riêng.
a) Liệt kê các kết quả có thể theo loại hình.
b) Có thể lấy hai thẻ hình vuông không? Điều kiện nào trong đề bảo đảm điều đó?
c) Việc có ba kết quả về loại hình có đủ để kết luận chúng có khả năng như nhau không?
Lời giải và cách đối chiếu
Câu 1
a) Có thể quan sát và đếm trực tiếp số chậu trong phạm vi sân đã xác định. Nên thống nhất thời điểm đếm và đánh dấu những chậu đã đếm để tránh tính lặp. Nếu không quan sát được một khu vực, cần ghi rõ phần còn thiếu thay vì tự đoán số chậu.
b) Dùng câu hỏi hoặc phiếu hỏi. Nếu mục tiêu là lựa chọn thích nhất trong hai hoạt động, cần ghi mỗi người chọn đúng một phương án. Câu hỏi nên trung tính, không gợi ý rằng chọn một hoạt động mới là tốt. Không cần thu tên hoặc thông tin riêng tư để luyện cách tổng hợp lựa chọn.
c) Không đủ vì người có mặt hôm nay không mô tả toàn bộ lượt mượn của tuần trước. Nên đọc sổ hoặc bản ghi lượt mượn của đúng tuần cần xét. Cũng cần phân biệt số lượt mượn với số quyển sách và số người mượn nếu các bản ghi có nhiều loại thông tin.
Câu 2
a) Các tên đọc sách, chơi cờ, vẽ tranh là dữ liệu không phải số liệu. Các số 9, 8, 8 là số liệu về số phiếu lựa chọn. Cả hai phần đều là dữ liệu; chỉ khác vai trò và cách xử lí.
b) Tổng đã ghi là 9 + 8 + 8 = 25 phiếu, lớn hơn 24 phiếu hợp lệ. Vì mỗi phiếu chọn đúng một phương án, ba nhóm không chồng lên nhau và tổng phải bằng 24. Bảng đang có sự không khớp cần kiểm tra.
c) Chưa đủ căn cứ. Có thể sai ở nhóm đọc sách, chơi cờ, vẽ tranh hoặc ở nhiều chỗ. Phải đối chiếu phiếu gốc, kiểm tra việc đếm và chép số rồi mới sửa. Giảm nhóm cuối một đơn vị chỉ làm tổng khớp, chưa chứng minh từng dòng đã đúng.
Câu 3
a) Trục ngang ghi buổi 1 đến buổi 4; trục đứng ghi số chậu với các vạch 0, 2, 4, 6, 8. Vẽ bốn cột cùng rộng, từ mức 0 lên các mức 4, 6, 2, 8, tương ứng cao 2, 3, 1, 4 khoảng. Thêm tên biểu đồ và nhãn đơn vị.
b) Buổi 4 nhiều nhất với 8 chậu, buổi 3 ít nhất với 2 chậu. Chênh lệch là 8 − 2 = 6 chậu. Đọc đúng thang chia trước khi lấy hai giá trị để trừ.
c) Tổng bằng 4 + 6 + 2 + 8 = 20 lượt chậu được tính theo từng buổi. Không thể coi là 20 chậu khác nhau vì một chậu có thể được đếm ở nhiều buổi. Đề chưa cung cấp danh sách để loại những chậu trùng giữa các buổi.
Câu 4
a) Buổi 1, B nhiều hơn A vì 8 lớn hơn 6. Buổi 2, A nhiều hơn B vì 10 lớn hơn 6. Buổi 3, B nhiều hơn A vì 10 lớn hơn 8. Cần đọc chú giải và so sánh trong đúng từng cặp, không so cột thuộc hai buổi khác nhau.
b) A hoàn thành 6 + 10 + 8 = 24 tấm; B hoàn thành 8 + 6 + 10 = 24 tấm. Hai tổng bằng nhau. Việc B nhiều hơn ở hai trong ba buổi không bảo đảm tổng của B lớn hơn: độ chênh lệch ở từng buổi cũng quan trọng.
c) Không. Biểu đồ chỉ cho số tấm hoàn thành, không cho số thành viên, thời gian làm, chất lượng hoặc điều kiện thực hiện. Không thể từ một đại lượng đếm suy ra mọi đặc điểm về kĩ năng của từng người.
Câu 5
a) Các kết quả về màu là đỏ, xanh, vàng. Đề chỉ có ba màu này và mỗi màu đều có thẻ. Số thẻ của từng màu không làm một tên màu phải xuất hiện nhiều lần trong danh sách kết quả.
b) Có xảy ra vì vàng khác đỏ. Sự kiện không lấy đỏ gồm cả xanh và vàng; không chỉ có một màu duy nhất thỏa điều kiện. Kết luận đang xét một lượt đã biết kết quả, không phải đoán trước lượt sau.
c) Không. Chưa quan sát thấy xanh trong năm lượt khác với việc xanh không có trong các khả năng. Theo điều kiện túi vẫn có thẻ xanh và thẻ được trả lại sau mỗi lượt, màu xanh chưa bị loại khỏi mô hình. Điều này không tự chứng minh các lượt độc lập hoặc có xác suất bằng nhau.
Câu 6
a) Tổng 12 + 9 + 9 = 30 khớp số lượt đề cho. Xác suất thực nghiệm của lấy đỏ là \(\frac{12}{30}\) = \(\frac{2}{5}\) = 40%. Tử số là 12 lượt lấy đỏ, mẫu số là 30 lượt hợp lệ đã ghi, không phải số màu trong túi.
b) Không lấy đỏ có 9 + 9 = 18 lượt, nên xác suất thực nghiệm là \(\frac{18}{30}\) = \(\frac{3}{5}\) = 60%. Có thể kiểm tra bằng 30 − 12 = 18. Hai sự kiện lấy đỏ và không lấy đỏ chia toàn bộ các lượt đã ghi thành hai nhóm không trùng nhau.
c) Không. 40% là tỉ lệ trong đợt 30 lượt giả định, không bảo đảm một đợt 10 lượt tiếp theo có đúng 4 lần đỏ. Bảng cũng không cho phép khẳng định tỉ lệ vật màu đỏ trong túi là 40%. Phải giữ đúng phạm vi ý nghĩa của kết quả tính được.
Câu 7
a) Có ba kết quả theo loại hình: hai thẻ tròn; một thẻ tròn và một thẻ vuông; hai thẻ vuông. Vì không xét thứ tự, “tròn và vuông” không tạo thêm kết quả khác với “vuông và tròn”. Mỗi lần vẫn lấy hai thẻ vật lí khác nhau.
b) Có thể lấy hai thẻ vuông vì hộp có đủ hai thẻ vuông và đề cho lấy hai thẻ khác nhau. Tương tự, hai thẻ tròn cũng có thể vì hộp có ba thẻ tròn. Nếu chỉ có một thẻ vuông mà không trả lại giữa hai lần lấy, kết quả hai vuông sẽ không phù hợp, nhưng đó không phải điều kiện của bài này.
c) Không đủ. Ba cách ghi theo loại không nói rằng chúng có khả năng bằng nhau. Bài chỉ yêu cầu liệt kê nên không gán xác suất \(\frac{1}{3}\) cho mỗi loại. Muốn bàn về xác suất theo mô hình phải có thêm các giả định và cách đếm phù hợp.
Đọc kết quả tự học theo nhóm lỗi
Nếu sai Câu 1 hoặc Câu 2, ôn cách chọn nguồn, phân loại dữ liệu và kiểm tra điều kiện tổng hợp. Nếu sai Câu 3 hoặc Câu 4, đọc lại tên trục, đơn vị và chú giải trước khi tính. Đặc biệt, đừng đổi tổng lượt thành số đối tượng khác nhau nếu chưa kiểm tra trùng lặp.
Nếu sai Câu 5 hoặc Câu 7, viết rõ điều đang quan sát rồi liệt kê các khả năng. Nếu sai Câu 6, khoanh tử số và mẫu số bằng lời: số lượt nào thỏa sự kiện, tổng lượt nào đang được dùng? Sau khi tính, kiểm tra kết quả nằm từ 0 đến 1 và không kết luận quá dữ liệu.
Với một bài chưa có lượt thử nào, không thể tính xác suất thực nghiệm vì mẫu số bằng 0. Nếu đã có lượt nhưng sự kiện chưa xảy ra, tỉ lệ thực nghiệm bằng 0 chỉ mô tả đợt ấy. Khi sửa bài, phân biệt lỗi số học với lỗi hiểu ý nghĩa; thay mỗi đáp số mà giữ nguyên cách hiểu sai sẽ làm lỗi lặp lại.
Bài liền kề
Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 43.
Bài sau: Kế hoạch chi tiêu cá nhân và gia đình.