Luyện tập chung sau Bài 43 kết hợp hai việc khác nhau: xác định một sự kiện có xảy ra trong kết quả cụ thể hay không, rồi tính xác suất thực nghiệm từ nhiều lượt đã ghi nhận. Muốn làm đúng, em phải nói rõ mình đang đếm lượt gieo, điểm ghi được hay ván chơi hoàn chỉnh. Cùng một bảng tỷ số có thể trả lời câu hỏi này nhưng chưa đủ trả lời câu hỏi khác.
Theo mục lục Toán lớp 6 tập hai Kết nối tri thức với cuộc sống, phần Luyện tập chung này đứng sau Bài 43. Xác suất thực nghiệm và trước Bài tập cuối chương IX. Sách dùng hoạt động trò chơi xúc xắc để nối kiến thức. Bài dưới đây xây dựng phiên bản luyện tập ngắn, dữ liệu giả định và nhiệm vụ mới; không phải bản chép luật, bảng kết quả hay lời giải sách giáo khoa.
1. Luật mô hình cần được ghi trước
Trong phiên bản giả định của bài, mỗi lượt hợp lệ gieo đồng thời hai xúc xắc sáu mặt, đọc số chấm ở cả hai mặt trên. Nếu tích hai số chấm là chẵn thì người chơi E được một điểm; nếu tích là lẻ thì người chơi O được một điểm. Một ván kết thúc ngay khi một người đạt bốn điểm. Không có điểm thưởng, điểm phạt hay lượt hợp lệ không được tính điểm.
Ngưỡng bốn điểm là quy ước riêng để bảng luyện ngắn, không thay thế ngưỡng trong hoạt động của sách. Mỗi lượt hợp lệ chỉ có một trong hai người nhận điểm, nên số điểm cộng lại bằng số lượt hợp lệ của ván. Nếu khi thực hành có lần xúc xắc rơi khỏi khay hoặc không đọc được mặt trên, phải ghi riêng và thực hiện theo quy tắc đã thống nhất; tỷ số cuối không tự cho biết số lần thử bị loại ấy.
Một sự kiện được xét ở cấp lượt là “tích số chấm chẵn”. Một sự kiện khác ở cấp ván là “E thắng ván”. Chúng liên quan qua luật tính điểm nhưng không phải cùng sự kiện. Một ván E thắng vẫn có thể chứa các lượt tích lẻ và O ghi điểm. Vì vậy không lấy số ván thắng chia tổng số điểm, hoặc số điểm E chia số ván, rồi gọi đó là xác suất thực nghiệm theo một trong hai cấp.
2. Từ kết quả cụ thể đến sự kiện
Tích hai số nguyên dương là lẻ khi cả hai thừa số đều lẻ. Nếu có ít nhất một thừa số chẵn thì tích chẵn. Với kết quả hai xúc xắc là ba và năm, tích mười lăm lẻ nên O nhận điểm. Với hai và năm, tích mười chẵn nên E nhận điểm. Ở bước này ta kiểm tra điều kiện của kết quả đã biết, chưa tính tần suất từ nhiều lượt.
Không thể nhìn hai nhãn “chẵn” và “lẻ” rồi kết luận hai sự kiện có cùng khả năng xảy ra. Số tên sự kiện không cho biết số lượt đã quan sát hoặc cơ chế của thí nghiệm. Trong các bài tính dưới đây, ta dùng trực tiếp số lần ghi nhận, không cần đặt thêm giả định về tính cân đối hay tính độc lập của xúc xắc để thay thế dữ liệu thực nghiệm.
3. Bảng bốn ván giả định
Tỷ số ghi theo thứ tự E trước, O sau. Bốn ván đều đã kết thúc đúng luật đạt bốn điểm trước. Các điểm trong bảng là dữ liệu giả định để luyện đọc; chúng không phải kết quả chơi thật hoặc dự báo cho lần chơi kế tiếp.
| Ván | Điểm E | Điểm O | Người thắng | Lượt hợp lệ |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 4 | 3 | E | 7 |
| 2 | 4 | 2 | E | 6 |
| 3 | 4 | 0 | E | 4 |
| 4 | 0 | 4 | O | 4 |
Thắng ván và ghi điểm từng lượt có mẫu số khác nhau.
Để kiểm tra bảng, cộng theo từng ván rồi cộng tất cả. Tổng lượt hợp lệ là bảy cộng sáu cộng bốn cộng bốn, được hai mươi mốt. Tổng điểm E là mười hai, tổng điểm O là chín; hai số cộng lại cũng bằng hai mươi mốt. Phép kiểm tra này hợp lệ vì mỗi lượt hợp lệ trong luật của mô hình tạo đúng một điểm.
4. Bài một: ai được điểm ở lượt đã biết?
Mỗi ý là một lượt riêng với kết quả hai xúc xắc đã được đọc rõ.
a) Hai số chấm là 3 và 5. Sự kiện tích chẵn có xảy ra không, ai được điểm?
b) Hai số chấm là 2 và 5. Ai được điểm và vì sao?
c) Hai số chấm là 4 và 6. Có được cộng hai điểm cho E vì cả hai số đều chẵn không?
Lời giải
a) Tích là 3 nhân 5 bằng 15, là số lẻ. Sự kiện tích chẵn không xảy ra; O được một điểm theo luật. Không cần biết các lượt trước để phân loại kết quả này.
b) Tích là 2 nhân 5 bằng 10, là số chẵn, nên E được một điểm. Chỉ cần có thừa số chẵn là tích chẵn; không yêu cầu cả hai số chấm đều chẵn.
c) Không. Tích 4 nhân 6 bằng 24 là chẵn, nhưng luật quy định mỗi lượt hợp lệ chỉ cho một điểm. E nhận một điểm, không phải mỗi số chẵn được tính riêng một điểm.
5. Bài hai: tính theo ván hoàn chỉnh
Dùng bảng bốn ván. Sự kiện cần xét là E thắng một ván, không phải E ghi điểm trong một lượt.
a) Có bao nhiêu ván E thắng?
b) Tính xác suất thực nghiệm của sự kiện E thắng ván trong bảng.
c) Có thể kết luận ván thứ năm chắc chắn E thắng vì E đã thắng nhiều hơn không?
Lời giải
a) E thắng ba ván đầu vì đạt bốn điểm trước, còn ở ván cuối O thắng. Tỷ số 4–0 và 4–3 đều tính là một ván E thắng, không nhân số ván thắng theo mức chênh lệch điểm.
b) Có ba ván E thắng trên bốn ván hoàn chỉnh, nên xác suất thực nghiệm bằng \(\frac{3}{4}\). Nếu đổi sang phần trăm thì được 75%. Mẫu số bốn là số ván được dùng để tính sự kiện này.
c) Không. Kết quả ba phần tư mô tả bốn ván đã ghi, không quyết định người thắng ở ván tiếp theo. Cũng không khẳng định cứ bốn ván tương lai thì E bắt buộc thắng đúng ba ván.
6. Bài ba: đổi sang cấp lượt
Giữ nguyên luật mỗi lượt hợp lệ tạo đúng một điểm. Xét toàn bộ các lượt hợp lệ của bốn ván đã cho.
a) Có bao nhiêu lượt hợp lệ, trong đó bao nhiêu lượt E được điểm?
b) Tính xác suất thực nghiệm của sự kiện tích chẵn trong những lượt ấy.
c) Có suy ra tổng số lần gieo kể cả những lần không đọc được kết quả chỉ từ bảng tỷ số không?
Lời giải
a) Có 7 cộng 6 cộng 4 cộng 4 bằng 21 lượt hợp lệ. E có 4 cộng 4 cộng 4 cộng 0 bằng 12 điểm, nên có 12 lượt tích chẵn. O có chín lượt được điểm.
b) Xác suất thực nghiệm bằng \(\frac{12}{21}\), rút gọn được \(\frac{4}{7}\). Phân số này không bằng \(\frac{3}{4}\) ở bài trước vì sự kiện và đơn vị quan sát đã đổi từ ván sang lượt.
c) Không. Bảng cho phép biết 21 lượt hợp lệ theo luật, nhưng không ghi số lần thử bị loại. Muốn biết tổng mọi lần gieo cần thêm nhật ký các lần không hợp lệ. Không tự cho rằng số bị loại bằng không khi chưa có dữ kiện.
7. Bài bốn: dữ liệu nhiều hơn, tỷ lệ có thể đổi
Trong một mô hình quan sát riêng, không ghép với bảng bốn ván, đợt đầu ghi 10 lượt hợp lệ và có 7 lượt sự kiện S xảy ra. Đợt tiếp theo ghi thêm 10 lượt hợp lệ, trong đó S xảy ra 4 lượt.
a) Tính xác suất thực nghiệm của S ở đợt đầu.
b) Tính xác suất thực nghiệm của S trên toàn bộ hai đợt.
c) Số lần S xảy ra tăng có đồng nghĩa tỷ lệ xảy ra tăng không?
Lời giải
a) Đợt đầu có bảy lượt S xảy ra trên mười lượt hợp lệ, nên kết quả là \(\frac{7}{10}\), tương ứng 70%. Đây là tỷ lệ của đúng đợt đầu.
b) Gộp hai đợt có 7 cộng 4 bằng 11 lượt S xảy ra trên 20 lượt hợp lệ. Xác suất thực nghiệm là \(\frac{11}{20}\), tương ứng 55%. Cần cộng cả số lần xảy ra lẫn tổng lượt, không chỉ đổi một trong hai số.
c) Không. Số lần tăng từ 7 lên 11 nhưng tỷ lệ giảm từ 70% xuống 55%, vì tổng lượt cũng tăng. Có thêm dữ liệu không bảo đảm tỷ lệ giữ nguyên hoặc đạt đúng một giá trị mong muốn sau mỗi lần thêm.
8. Bài năm: số không và chưa thể tính
Ba tình huống dưới đây độc lập, nhằm kiểm tra điều kiện tính tỷ lệ.
a) Quan sát 8 lượt hợp lệ, sự kiện T chưa xảy ra lần nào. Xác suất thực nghiệm của đợt là bao nhiêu?
b) Chưa thực hiện lượt nào. Có được ghi xác suất thực nghiệm bằng 0 không?
c) Một phiếu chỉ ghi “E thắng”, không ghi số ván hay số lượt đã quan sát. Có đủ dữ liệu tính tỷ lệ thắng trên cả buổi không?
Lời giải
a) Kết quả là \(\frac{0}{8}\) bằng 0. Điều này nói rằng T chưa xảy ra trong tám lượt ấy, không chứng minh T không bao giờ xảy ra về sau. Cần giữ cụm “trong đợt quan sát” khi diễn đạt.
b) Không. Tổng số lượt bằng không làm mẫu số bằng không, nên chưa tính được xác suất thực nghiệm. “Chưa có lượt” khác với “có lượt nhưng không có lần sự kiện xảy ra”.
c) Chưa đủ. Phiếu có thể mô tả một kết quả nhưng không cho biết tổng số ván của cả buổi. Muốn tính tỷ lệ cần biết cả số ván E thắng và tổng số ván hoàn chỉnh trong phạm vi đang hỏi.
9. Thực hành và ghi chép không làm đẹp số liệu
Nếu tự thực hành, hãy ghi luật, điều kiện lượt hợp lệ, thời điểm kết thúc một ván và cách ghi kết quả trước khi bắt đầu. Tạo hai phần nhật ký: một phần cho từng lượt, một phần tổng kết từng ván. Ghi cả các lần thử bị loại nếu muốn theo dõi tổng số lần thực hiện. Không sửa kết quả đã ghi để tỷ lệ trông đều hơn hoặc gần một giá trị trong sách hơn.
Sau khi hoàn thành, kiểm tra số điểm mỗi ván có phù hợp điểm dừng không. Trong phiên bản đạt bốn điểm trước, tỷ số cuối không thể có cả hai người cùng đạt bốn, vì ván đã dừng khi người đầu tiên đạt ngưỡng. Cũng không nên giữ bảng chỉ có ván mình thích rồi gọi đó là toàn bộ dữ liệu. Phạm vi chọn ván và lượt phải được nêu rõ để người đọc hiểu mẫu số.
Cuối cùng, hãy đọc câu trả lời thành lời: “trong bao nhiêu lượt hoặc ván đã ghi, có bao nhiêu lần sự kiện xảy ra”. Nếu câu không nói rõ đơn vị quan sát, quay lại đề trước khi rút gọn phân số. Tách được sự kiện ở một kết quả cụ thể với tỷ lệ trong nhiều kết quả là mục tiêu chính của phần luyện này. Bài tập cuối chương tiếp theo sẽ ôn rộng hơn cả dữ liệu, biểu đồ và xác suất thực nghiệm.
Nguồn và thứ tự học
Đối chiếu mục Luyện tập chung trong SGK Toán 6 tập hai của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Bài trước: Bài 43. Xác suất thực nghiệm. Mục sau: Bài tập cuối chương IX.
Bài liền kề
Bài trước: Bài 43. Xác suất thực nghiệm.
Bài sau: Bài tập cuối chương IX.