Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 6 · Ôn tập tổng hợp

Bài tập xác suất thực nghiệm lớp 6: 6 câu có lời giải

Ba ví dụ và sáu bài tập giúp học sinh lớp 6 đọc bảng kết quả, gộp nhiều đợt quan sát và không nhầm xác suất thực nghiệm với xác suất lý thuyết.

Bài tập xác suất thực nghiệm lớp 6, minh họa 14 lượt thỏa điều kiện trong 40 lượt gieo.

Nếu gieo xúc xắc 40 lần và có 14 lần ra số chấm lớn hơn 4, xác suất thực nghiệm của sự kiện đó là \(\frac{14}{40}\) = \(\frac{7}{20}\) = 35%. Mẫu số là 40 lượt gieo đã quan sát, không phải 6 mặt của xúc xắc. Đây là điểm dễ nhầm nhất khi làm bài tập xác suất thực nghiệm lớp 6.

Bài này có ba ví dụ giải từng bước, sáu câu tự luyện và một thí nghiệm ngắn em có thể tự làm. Các số liệu trong bài tập là dữ liệu giả định để luyện cách đọc bảng, không phải kết quả đo thật. Sau mỗi bài, hãy kiểm tra xem câu hỏi đang yêu cầu đếm từ dữ liệu hay suy luận từ một mô hình.

Xác suất thực nghiệm là gì?

Giả sử em lặp lại cùng một hoạt động nhiều lần và ghi lại kết quả của từng lượt. Muốn tìm xác suất thực nghiệm của một sự kiện, em lấy số lượt thỏa điều kiện của sự kiện chia cho tổng số lượt đã thực hiện và được dùng để tính. Nếu không có lượt nào, không thể tính vì mẫu số bằng không. Nếu có lượt quan sát nhưng sự kiện chưa xảy ra lần nào thì kết quả của đợt quan sát đó bằng không.

Công thức: Xác suất thực nghiệm = số lượt sự kiện xảy ra / tổng số lượt quan sát.

Chẳng hạn, tung một đồng xu 25 lần và ghi nhận 13 lần ngửa, ta được \(\frac{13}{25}\) = 52% cho sự kiện “ra mặt ngửa”. Câu “khoảng một nửa số lượt đã ra ngửa” đang mô tả dữ liệu vừa thu. Nó không nói rằng 52% là một đặc điểm cố định của đồng xu. Tung thêm 25 lần, em hoàn toàn có thể ghi nhận một tỉ lệ khác.

Với đồng xu được giả sử cân đối, xác suất theo mô hình cho mỗi mặt là \(\frac{1}{2}\). Con số này trả lời câu hỏi về mô hình lý tưởng, còn \(\frac{13}{25}\) trả lời câu hỏi về bảng kết quả. Hai đáp án có thể khác nhau mà cả hai vẫn đúng cho câu hỏi tương ứng. OpenStax giải thích sự khác nhau giữa tần suất quan sát và xác suất lý thuyết. Khi thí nghiệm được lặp lại nhiều lần trong điều kiện thích hợp, tỉ lệ quan sát có xu hướng gần xác suất của mô hình; nó không bắt buộc gần hơn sau từng lượt.

Ba bước đọc bảng mà không nhầm mẫu số

  1. Viết sự kiện bằng lời của em. Nếu đề nói “ít nhất 4 chấm”, hãy ghi “4, 5 hoặc 6”. Nếu đề nói “lớn hơn 4”, chỉ ghi “5 hoặc 6”. Việc viết điều kiện trước giúp em không bỏ sót mốc bằng.
  2. Đếm số lượt, không đếm số nhãn. Khi 5 chấm xuất hiện 8 lần và 6 chấm xuất hiện 6 lần, có 14 lượt phù hợp, không phải 2. Nếu đề cho tổng nhưng có một ô chưa biết, trừ các số đã có khỏi tổng để tìm ô đó.
  3. Chọn đúng tập lượt rồi chia. Thấy cụm “trong cả hai nhóm” thì cộng cả hai tổng; thấy “riêng nhóm A” thì chỉ dùng lượt của nhóm A. Rút gọn phân số và đổi ra phần trăm nếu đề yêu cầu. Nếu chỉ hỏi xác suất thực nghiệm, phân số đúng là đủ.
Biểu đồ số lượt ra các mặt 1 đến 6 là 5, 7, 8, 6, 8, 6; tô nổi bật 8 lượt ra mặt 5 và 6 lượt ra mặt 6.
Trong 40 lượt giả định, 14 lượt có số chấm lớn hơn 4.

Ví dụ 1: Một bảng, ba cách đọc sự kiện

Một nhóm học sinh gieo xúc xắc 40 lần và thu được kết quả giả định dưới đây. Tính xác suất thực nghiệm khi ra số lớn hơn 4, ít nhất 4 và không ra số lớn hơn 4.

Số lượt quan sát theo từng mặt
Số chấm 1 2 3 4 5 6
Số lượt 5 7 8 6 8 6

Trước hết, kiểm tra tổng: 5 + 7 + 8 + 6 + 8 + 6 = 40. Với sự kiện “lớn hơn 4”, lấy 8 + 6 = 14 lượt nên xác suất thực nghiệm là \(\frac{14}{40}\) = \(\frac{7}{20}\). Với “ít nhất 4”, cộng thêm 6 lượt của mặt 4, được \(\frac{20}{40}\) = \(\frac{1}{2}\). Hai kết quả chênh nhau \(\frac{6}{40}\), đúng bằng tỉ lệ xuất hiện mặt 4. Em có thể dùng phép đối chiếu này để phát hiện một cột bị cộng sót.

Để tìm “không ra số lớn hơn 4”, có hai cách. Cách một: cộng bốn cột từ 1 đến 4, được 26 lượt. Cách hai: lấy 40 trừ 14, cũng được 26 lượt. Kết quả là \(\frac{26}{40}\) = \(\frac{13}{20}\). Hai sự kiện “lớn hơn 4” và “không lớn hơn 4” không chồng lên nhau và phủ hết bảng, nên hai tỉ lệ cộng đúng bằng 1.

Ví dụ 2: Ghép hai đợt có số lượt khác nhau

Nhóm A làm quay vòng màu 20 lần, ra xanh 6 lần. Nhóm B dùng cùng vòng quay trong điều kiện giống nhau, làm 40 lần, ra xanh 18 lần. Cần tìm xác suất thực nghiệm “ra xanh” tính trên toàn bộ hai đợt. Nhóm A riêng có \(\frac{6}{20}\) = 30%; nhóm B riêng có \(\frac{18}{40}\) = 45%. Nhưng lấy trung bình hai phần trăm cho 37,5% không đúng với câu hỏi về toàn bộ lượt, vì mỗi nhóm có số lượt quan sát khác nhau.

Ta ghép số lượt ra xanh: 6 + 18 = 24. Ghép tổng số lượt: 20 + 40 = 60. Kết quả là \(\frac{24}{60}\) = \(\frac{2}{5}\) = 40%. Có một mẹo kiểm tra: 40% nằm giữa 30% và 45%, đồng thời gần 45% hơn vì nhóm B có gấp đôi số lượt. Hai nhóm có cùng số lượt là một trường hợp mà trung bình cộng hai tỉ lệ bằng tỉ lệ gộp. Hai kết quả cũng trùng nếu tỉ lệ của hai nhóm bằng nhau dù số lượt khác, chẳng hạn \(\frac{2}{5}\) và \(\frac{4}{10}\) đều là 40%. Trong mọi trường hợp, tính tỉ lệ gộp bằng tổng số lượt sự kiện xảy ra chia cho tổng số lượt hợp lệ.

Để thấy sự khác nhau, tưởng tượng em viết kết quả của từng lượt lên một phiếu. Khi trộn 60 phiếu và đếm lại, nhóm B góp 40 phiếu, không phải 30. Lấy trung bình cộng hai tỉ lệ là đang cho mỗi nhóm sức nặng bằng nhau, còn đề bài này cho mỗi lượt sức nặng bằng nhau. Đây là hai yêu cầu khác nhau.

Ví dụ 3: Tìm một ô trống rồi tính phần bù

Trong 32 lượt chọn một thẻ rồi đặt lại, màu đỏ xuất hiện 9 lần, màu xanh 11 lần và các lượt còn lại ra màu vàng. Có bao nhiêu lượt màu vàng? Xác suất thực nghiệm “không ra màu xanh” là bao nhiêu? Vì đề nói ba màu đã kể là toàn bộ khả năng đã ghi, số lượt vàng là 32 − 9 − 11 = 12. Sự kiện “không xanh” gồm đỏ và vàng, với 9 + 12 = 21 lượt. Đáp án là \(\frac{21}{32}\).

Nếu chọn “không xanh” rồi ghi \(\frac{9}{32}\), em đã bỏ màu vàng. Nếu ghi \(\frac{21}{21}\), em đã đổi mẫu số thành số lượt thuận lợi. Cả hai sai theo những cách khác nhau: một lỗi ở việc xác định sự kiện, lỗi kia ở phạm vi quan sát. Khi viết lời giải, nên ghi hẳn một dòng “số lượt dùng để tính là 32” trước khi rút gọn.

Sáu bài tập tự luyện có lời giải

Hãy làm từng bài theo thứ tự: viết sự kiện, chỉ ra mẫu số, rồi mới viết phân số. Em có thể che phần giải hoặc ghi đáp án vào giấy trước. Nếu chỉ sai một câu, xem mình sai ở việc đọc nghĩa từ “ít nhất”, cộng lượt, hay chọn nhóm.

Bài 1. Từ phân số đến phần trăm

Một vòng quay cho 15 lượt màu tím trong 50 lượt hợp lệ. Tính xác suất thực nghiệm ra tím ở dạng phân số tối giản và phần trăm.

Lời giải: Có 15 lượt thuận lợi trên 50 lượt, nên \(\frac{15}{50}\) = \(\frac{3}{10}\) = 30%. Kiểm tra nhanh: một phần mười của 50 là 5, mà 15 là ba nhóm 5. Không cần biết vòng quay có bao nhiêu vùng để tính từ kết quả này.

Bài 2. “Không quá 2” có tính mặt 2 không?

Gieo xúc xắc 30 lần. Số lượt ra các mặt 1, 2, 3, 4, 5, 6 lần lượt là 3, 8, 4, 7, 5, 3. Tính xác suất thực nghiệm ra không quá 2 chấm, rồi so với kết quả cho sự kiện “ít hơn 2 chấm”.

Lời giải: “Không quá 2” là 1 hoặc 2, nên (3 + 8)/30 = \(\frac{11}{30}\). “Ít hơn 2” chỉ gồm mặt 1, nên \(\frac{3}{30}\) = \(\frac{1}{10}\). Khoảng chênh là \(\frac{8}{30}\) = \(\frac{4}{15}\), đúng bằng tỉ lệ của mặt 2; đây là phép kiểm tra độc lập cho phần đọc điều kiện.

Bài 3. Ghép đợt tung xu

Một bạn tung xu 12 lần và ghi được 9 mặt ngửa. Bạn ấy tung thêm 28 lần và ghi được 11 mặt ngửa. Tính xác suất thực nghiệm ra ngửa trên toàn bộ thí nghiệm.

Lời giải: Hai đợt có tổng 40 lượt, trong đó 20 lượt ngửa. Xác suất thực nghiệm là \(\frac{20}{40}\) = \(\frac{1}{2}\). Trùng với mô hình đồng xu cân đối không có nghĩa từng đợt đều đạt 50%, cũng không chứng minh đồng xu cân đối.

Bài 4. Thiếu một số trong bảng

Từ 45 lượt quay, có 16 lượt đỏ, 14 lượt xanh và các lượt còn lại vàng. Tính xác suất thực nghiệm ra vàng và xác suất thực nghiệm không ra đỏ.

Lời giải: Có 45 − 16 − 14 = 15 lượt vàng, nên tỉ lệ là \(\frac{15}{45}\) = \(\frac{1}{3}\). Không ra đỏ có 45 − 16 = 29 lượt, cho \(\frac{29}{45}\). Cộng theo hai cách, 14 + 15 cũng bằng 29 lượt. Lưu ý “không đỏ” không đồng nghĩa với “vàng” vì còn có xanh.

Bài 5. Một lượt không xác định

Tung đồng xu 21 lần, trong đó 1 lượt xu lọt xuống sau bàn nên không quan sát được, 12 lượt thấy ngửa và 8 lượt thấy sấp. Đề yêu cầu tính tỉ lệ ngửa trong các lượt đã quan sát được mặt xu. Mẫu số nên là 20 hay 21?

Lời giải: Mẫu số là 20 vì đề đã quy định phạm vi. Kết quả là \(\frac{12}{20}\) = \(\frac{3}{5}\). Việc bỏ lượt không xác định không cho phép em tự coi lượt đó là sấp. Khi tự làm thí nghiệm, hãy quy định trước cách xử lý lượt không quan sát được và ghi rõ số lượt bị loại.

Bài 6. Tỉ lệ bằng 0 nói được điều gì?

Một bạn gieo xúc xắc 10 lượt; mặt 6 không xuất hiện. Bạn kết luận “lần sau cũng không thể ra 6”. Hãy tính xác suất thực nghiệm của đợt này và giải thích chỗ sai.

Lời giải: Kết quả của đợt là \(\frac{0}{10}\) = 0. Điều đó chỉ mô tả mười lượt đã ghi, không cấm mặt 6 ở lượt sau. Nếu giả định xúc xắc cân đối thì xác suất lý thuyết cho một lượt là \(\frac{1}{6}\). Không có giả định đó thì bảng 10 lượt vẫn không đủ để kết luận mặt 6 là bất khả thi.

Thử nghiệm 40 lượt để phân biệt hai loại xác suất

Chọn một đồng xu, viết hai cột “ngửa” và “sấp”, rồi thống nhất trước thế nào là lượt hợp lệ. Thực hiện bốn đợt, mỗi đợt 10 lượt hợp lệ. Sau đợt đầu, tính số ngửa chia 10; sau đợt thứ hai, tính tổng ngửa của 20 lượt chia 20; tiếp tục cho các mốc 30 và 40. Đừng sửa các dấu ghi đợt đầu nếu tỉ lệ khác 50%. Thí nghiệm có ích chính vì số liệu thật không bắt buộc đẹp như bảng bài tập.

Khi xong, hãy so sánh hai câu: “số lần ngửa tăng qua các đợt” và “tỉ lệ ngửa tăng qua các đợt”. Nếu sau 10 lượt em có 7 lượt ngửa, rồi thêm 4 lượt ngửa trong 10 lượt tiếp theo, tổng ngửa tăng từ 7 lên 11 nhưng tỉ lệ giảm từ 70% xuống 55%. Viết ra cả số đếm và tỉ lệ giúp em tránh dùng từ “tăng” mà không nói rõ đại lượng nào tăng.

Em có thể dùng máy tính online của ClassOn để đối chiếu phép chia và đổi tỉ lệ ra phần trăm. Khi muốn học cách đếm các kết quả đồng khả năng thay vì đếm lượt đã quan sát, xem thêm bài về công thức xác suất lý thuyết. Trước khi nộp bài, hãy tự hỏi: tử số đã là số lượt thỏa điều kiện chưa, mẫu số đã đúng nhóm chưa, và kết quả có nằm từ 0 đến 1 không?

Bài liền kề

Bài trước: Bài 42. Kết quả có thể và sự kiện trong trò chơi, thí nghiệm.

Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 43.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗