Bài tập cuối chương X Toán 7 Kết nối tri thức tổng hợp hình hộp chữ nhật, hình lập phương và hình lăng trụ đứng. Các bài ứng dụng thường không khó ở phép nhân, mà khó ở việc chọn đúng mặt cần tính, dùng kích thước lòng trong và hiểu một vật chìm chiếm chỗ trong chất lỏng như thế nào.
Bộ ôn tập này dùng số liệu và bài luyện tự biên soạn. Em cần ôn công thức diện tích xung quanh, thể tích và cách đổi đơn vị. Sau bài học, em có thể lập một lời giải có đủ giả thiết, kiểm tra kết quả bằng cách khác và nhận biết khi dữ kiện chưa đủ để đưa ra đáp số.
1. Ba câu hỏi trước khi viết công thức
Câu hỏi thứ nhất là hình đang xét thuộc loại nào và cặp mặt đáy nào được chọn. Với hình hộp chữ nhật, thường chọn đáy hình chữ nhật có hai kích thước a, b và chiều cao h. Với lăng trụ đứng tam giác, hai đáy là hai tam giác bằng nhau, còn chiều cao lăng trụ là độ dài cạnh bên nối các đỉnh tương ứng.
Câu hỏi thứ hai là đề hỏi diện tích hay thể tích. Diện tích xung quanh đo các mặt bên; diện tích toàn phần đo toàn bộ bề mặt của khối kín; thể tích đo phần không gian chiếm chỗ. Không dùng một kết quả diện tích làm dung tích chỉ vì số đo nhìn có vẻ hợp lí.
Câu hỏi thứ ba là phần nào thực sự được tính. Sơn bốn tường và trần không có sàn. Hộp không nắp có một đáy và các mặt bên. Nếu có cửa hoặc khoảng trống không sơn, phải trừ đúng phần ấy một lần. Cách liệt kê mặt trước khi tính giúp tránh lỗi dùng công thức tổng quát cho một phần bề mặt khác.
2. Bảng công thức cần hiểu, không chỉ cần nhớ
Hình hộp chữ nhật có diện tích xung quanh 2(a + b)h, diện tích toàn phần 2(ab + ah + bh), thể tích abh. Ba kích thước phải cùng đơn vị. Trong công thức diện tích xung quanh, a và b là hai cạnh của đáy đã chọn; đổi cách chọn đáy thì cần xác định lại h.
Hình lập phương cạnh a có diện tích xung quanh \(4a^{2}\), diện tích toàn phần \(6a^{2}\) và thể tích \(a^{3}\). Nếu chỉ phủ năm mặt, diện tích cần tính là \(5a^{2}\). Số mặt được phủ là dữ kiện của bài, không phải lúc nào cũng là số sáu.
Với lăng trụ đứng, diện tích xung quanh bằng chu vi đáy nhân chiều cao lăng trụ; thể tích bằng diện tích đáy nhân chiều cao lăng trụ. Nếu đáy là tam giác hoặc hình thang, cần tính diện tích hình phẳng ấy trước. Chiều cao hình phẳng trong đáy không thay thế chiều cao của cả lăng trụ.
3. Ví dụ hộp kín và hộp mở
Một hộp giả định có kích thước dài 18 cm, rộng 12 cm, cao 10 cm. Bỏ qua độ dày và phần mép ghép. Thể tích bằng 18 · 12 · 10 = 2 160 \(\mathrm{cm}^{3}\). Diện tích xung quanh bằng 2 · (18 + 12) · 10 = 600 \(\mathrm{cm}^{2}\).
Một đáy có diện tích 18 · 12 = 216 \(\mathrm{cm}^{2}\). Nếu hộp kín đủ sáu mặt, diện tích bề mặt bằng 600 + 2 · 216 = 1 032 \(\mathrm{cm}^{2}\). Nếu không có nắp, tổng diện tích còn 600 + 216 = 816 \(\mathrm{cm}^{2}\). Thể tích hình hộp theo kích thước đã cho không thay đổi chỉ vì bỏ nắp.
Những con số diện tích này là diện tích các mặt hình học, không phải lượng vật liệu cần mua trong sản xuất thật. Khi đề bỏ qua mép nối và hao hụt, ta không tự cộng một tỉ lệ dự phòng. Nếu bài thực tế cần thêm phần ấy, phải có dữ kiện riêng hoặc nêu rõ chưa đủ thông tin.
4. Sơn tường và trần: trừ phần không sơn
Xét một phòng mô hình hình hộp chữ nhật dài 6 m, rộng 4 m, cao 3 m. Cần sơn mặt trong bốn tường và trần, không sơn sàn. Tổng diện tích các cửa trên tường là 6 \(\mathrm{m}^{2}\), các cửa không chồng lấn và không sơn. Đây là dữ liệu giả định để luyện toán, không phải khảo sát một căn phòng thật.
Diện tích bốn tường bằng 2 · (6 + 4) · 3 = 60 \(\mathrm{m}^{2}\). Diện tích trần bằng 6 · 4 = 24 \(\mathrm{m}^{2}\). Tổng diện tích cần sơn là 60 + 24 − 6 = 78 \(\mathrm{m}^{2}\). Phần cửa được trừ khỏi diện tích tường, không trừ thêm lần nữa khi cộng trần.
Một cách tự kiểm là tính phần tường cần sơn trước: 60 − 6 = 54 \(\mathrm{m}^{2}\), sau đó cộng 24 \(\mathrm{m}^{2}\) trần. Vẫn được 78 \(\mathrm{m}^{2}\). Nếu dùng diện tích toàn phần của căn phòng rồi chỉ trừ cửa, em đã tính thừa cả diện tích sàn 24 \(\mathrm{m}^{2}\).
5. Lăng trụ đứng: cùng chiều cao nhưng hai công thức khác nhau
Một lăng trụ đứng có đáy tam giác vuông, hai cạnh góc vuông 7 cm và 24 cm, cạnh huyền được cho dài 25 cm. Chiều cao lăng trụ là 10 cm. Chu vi đáy bằng 7 + 24 + 25 = 56 cm, nên diện tích xung quanh bằng 560 \(\mathrm{cm}^{2}\).
Diện tích một đáy bằng 7 · 24 : 2 = 84 \(\mathrm{cm}^{2}\). Thể tích bằng 84 · 10 = 840 \(\mathrm{cm}^{3}\). Nếu cần diện tích toàn phần của khối kín, cộng hai đáy vào diện tích xung quanh: 560 + 168 = 728 \(\mathrm{cm}^{2}\). Các cạnh của tam giác được cho sẵn, không cần tìm bằng một công thức mới.
Trong bài này, số 10 chỉ khoảng cách giữa hai mặt tam giác. Nó không phải chiều cao của tam giác đáy. Nếu chỉ biết chu vi đáy bằng 56 cm và h bằng 10 cm nhưng chưa biết diện tích đáy, ta vẫn tính được diện tích xung quanh mà chưa đủ dữ kiện tính thể tích.
6. Xếp khối: kiểm tra theo hàng và lớp
Một hình lập phương cạnh 12 cm được ghép kín bởi các hộp chữ nhật giống nhau kích thước 6 cm × 4 cm × 3 cm, đặt cùng hướng. Theo ba chiều, có thể xếp lần lượt 12 : 6 = 2 hộp, 12 : 4 = 3 hộp và 12 : 3 = 4 lớp.
Tổng số hộp là 2 · 3 · 4 = 24. Kiểm tra theo thể tích: mỗi hộp có 72 \(\mathrm{cm}^{3}\); 24 hộp có 1 728 \(\mathrm{cm}^{3}\), đúng bằng \(12^{3}\). Hai cách khớp nhau và cách chia theo từng chiều bảo đảm mô hình xếp vừa, không chỉ trùng tổng thể tích.
Diện tích ngoài của khối lập phương ghép kín là 6 · \(12^{2}\) = 864 \(\mathrm{cm}^{2}\), không phải tổng diện tích toàn phần của 24 hộp nhỏ. Các mặt tiếp xúc giữa các hộp nằm bên trong và không thuộc bề mặt ngoài. Khi đề hỏi diện tích ngoài, không tính những mặt đã bị che bởi khối bên cạnh.
Ngược lại, tỉ số thể tích nguyên chưa luôn chứng minh xếp vừa. Nếu chưa có kích thước và cách sắp xếp, chỉ biết tổng thể tích đủ chỗ là chưa đủ để xác nhận một cách đóng gói cụ thể. Trong ví dụ trên, phép chia chính xác theo cả ba chiều mới làm rõ điều đó.
7. Từ mực nước dâng đến thể tích vật chìm
Xét bể mô hình hình hộp chữ nhật, đáy trong dài 30 cm, rộng 20 cm, cao trong 25 cm. Mực nước ban đầu sâu 12 cm. Một vật đặc được đặt chìm hoàn toàn làm mực nước sâu 14 cm. Giả sử vật không hút nước, không tan, không có nước tràn hoặc mất đi và không có bọt khí bị giữ lại.
Độ tăng mực nước là 14 − 12 = 2 cm. Diện tích đáy trong bằng 30 · 20 = 600 \(\mathrm{cm}^{2}\). Thể tích phần không gian tăng thêm dưới mặt nước là 600 · 2 = 1 200 \(\mathrm{cm}^{3}\). Theo các giả thiết, phần đó đúng bằng thể tích vật chìm hoàn toàn.
Ta không lấy 600 · 14 làm thể tích vật, vì đó là thể tích cả phần bể dưới mặt nước mới, gồm nước và vật. Cũng không lấy 600 · 12 rồi trừ tùy ý. Phải dùng độ tăng mực nước, tức phần chênh lệch giữa hai trạng thái có cùng lượng nước.
Nếu vật chỉ chìm một phần, cách tính từ mực nước dâng chỉ cho thể tích phần chìm, không cho toàn bộ thể tích vật. Nếu bể bị tràn, chênh lệch mực nước đơn thuần không còn ghi nhận hết phần nước bị vật chiếm chỗ. Những điều kiện này phải được kiểm tra trước khi kết luận.
8. Khi vật chứa ban đầu đã đầy
Một mô hình vật chứa đã đầy chất lỏng được thêm bốn khối đặc, mỗi khối là lập phương cạnh 2 cm. Giả sử các khối vừa bên trong vật chứa, chìm hoàn toàn, không hút chất lỏng, không tan và không gây thất thoát nào ngoài phần tràn. Mỗi khối có thể tích 8 \(\mathrm{cm}^{3}\); tổng thể tích là 32 \(\mathrm{cm}^{3}\).
Vì mức chất lỏng ban đầu đã tới miệng, không còn chỗ để mực tăng mà không tràn. Với các giả thiết trên, lượng chất lỏng tràn bằng thể tích các khối chìm, tức 32 \(\mathrm{cm}^{3}\). Không cần công thức thể tích của vật chứa nếu chỉ hỏi lượng tràn trong mô hình này.
Không áp dụng ngay đáp số đó cho những viên nước đá nổi. Khi vật nổi một phần, thể tích chiếm chỗ là thể tích phần chìm; muốn biết chính xác cần thêm dữ kiện. Bài viết chủ động dùng khối đặc chìm hoàn toàn để tránh một phép tính đúng số nhưng thiếu điều kiện vật lí.
9. Bài luyện tổng hợp tự biên soạn
Mỗi ý cần ghi đơn vị và chỉ rõ phần được tính. Với câu mực nước, nêu đại lượng chênh lệch trước khi nhân. Với câu diện tích, đếm mặt hoặc liệt kê phần phải cộng, trừ. Các dữ kiện đều là mô hình giả định, không yêu cầu thực hiện thí nghiệm.
Bài 1. Hộp không nắp
Hộp chữ nhật dài 16 cm, rộng 10 cm, cao 8 cm; bỏ qua độ dày và mép nối.
a) Tính diện tích xung quanh.
b) Tính tổng diện tích đáy và bốn mặt bên.
c) Tính thể tích.
Bài 2. Sơn phòng
Phòng mô hình dài 5 m, rộng 3 m, cao 2,8 m. Sơn bốn tường và trần, không sơn sàn; cửa trên tường tổng cộng 4 \(\mathrm{m}^{2}\) không sơn.
a) Tính diện tích bốn tường trước khi trừ cửa.
b) Tính tổng diện tích cần sơn.
c) Giải thích vì sao không cộng thêm diện tích sàn.
Bài 3. Lăng trụ đứng
Đáy lăng trụ đứng là tam giác vuông có hai cạnh góc vuông 8 cm, 15 cm và cạnh huyền được cho 17 cm. Chiều cao lăng trụ 6 cm.
a) Tính diện tích xung quanh.
b) Tính thể tích.
c) Tính diện tích toàn phần.
Bài 4. Chiếm chỗ trong chất lỏng
Bể hình hộp chữ nhật có diện tích đáy trong 500 \(\mathrm{cm}^{2}\), cao 20 cm. Vật đặc chìm hoàn toàn làm mực nước tăng từ 9 cm lên 12 cm, không hút nước, không tan, không tràn và không có mất nước khác.
a) Tính thể tích vật.
b) Tính khoảng cách từ mặt nước mới tới miệng bể.
c) Nếu vật chỉ chìm một phần, kết quả ý a có còn là toàn bộ thể tích vật không?
10. Đáp án và giải thích
Bài 1
a) Diện tích xung quanh bằng 2 · (16 + 10) · 8 = 416 \(\mathrm{cm}^{2}\).
b) Diện tích một đáy là 160 \(\mathrm{cm}^{2}\). Tổng cần tính bằng 416 + 160 = 576 \(\mathrm{cm}^{2}\). Không cộng thêm nắp.
c) Thể tích bằng 16 · 10 · 8 = 1 280 \(\mathrm{cm}^{3}\), khác đơn vị vuông ở hai ý trước.
Bài 2
a) Diện tích bốn tường bằng 2 · (5 + 3) · 2,8 = 44,8 \(\mathrm{m}^{2}\).
b) Trần có diện tích 5 · 3 = 15 \(\mathrm{m}^{2}\). Tổng diện tích cần sơn là 44,8 + 15 − 4 = 55,8 \(\mathrm{m}^{2}\).
c) Đề loại sàn khỏi phần phải sơn. Công thức diện tích toàn phần có cả sàn nên không thể dùng nguyên kết quả mà chỉ trừ cửa.
Bài 3
a) Chu vi đáy là 8 + 15 + 17 = 40 cm. Diện tích xung quanh bằng 40 · 6 = 240 \(\mathrm{cm}^{2}\).
b) Diện tích đáy bằng 8 · 15 : 2 = 60 \(\mathrm{cm}^{2}\). Thể tích bằng 60 · 6 = 360 \(\mathrm{cm}^{3}\).
c) Diện tích toàn phần bằng 240 + 2 · 60 = 360 \(\mathrm{cm}^{2}\). Việc số đo trùng với thể tích không làm hai đại lượng giống nhau.
Bài 4
a) Mực nước tăng 12 − 9 = 3 cm. Thể tích vật chìm hoàn toàn bằng 500 · 3 = 1 500 \(\mathrm{cm}^{3}\).
b) Mặt nước cách miệng bể 20 − 12 = 8 cm. Độ sâu 12 cm nhỏ hơn chiều cao bể, phù hợp giả thiết không tràn.
c) Không. Khi chỉ chìm một phần, 1 500 \(\mathrm{cm}^{3}\) là thể tích phần chìm chiếm chỗ, chưa xác định toàn bộ thể tích vật.
11. Kiểm tra cuối cùng
Đối với diện tích, rà lại các mặt tiếp xúc bên trong, mặt bị bỏ như nắp hoặc sàn và những phần cửa không tính. Đối với thể tích, rà đơn vị cùng hệ và diện tích đáy đã đúng chưa. Đối với chất lỏng, rà điều kiện chìm, hút nước, tan, tràn và mất nước.
Một kết quả đáng tin cậy không chỉ có phép nhân đúng. Nó phải trả lời đúng đại lượng đề hỏi, dùng đúng kích thước và không giả định thêm điều kiện. Hoàn thành ba bước ấy là em đã nối được kiến thức hình khối với những bài ứng dụng cơ bản của chương X.
Phạm vi và thứ tự được đối chiếu với Toán 7 tập hai, Kết nối tri thức với cuộc sống trên nguồn sách điện tử NXBGDVN. Các ví dụ, dữ liệu và bài luyện được biên soạn độc lập.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Toán 7: Luyện tập sau Bài 37 về hình lăng trụ đứng.
Bài sau: Đại lượng tỉ lệ trong đời sống.